ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٨٤ - تفسير

پاره‌اى گفته‌اند: منظور شياطين انس است كه در گمراهى و ضلالت متمرّد ميباشند همانطور كه جرير گفته:

و بعضى گفته‌اند: منظور شياطين انس و جن است.

(عَلى‌ مُلْكِ سُلَيْمانَ ...)- بر سلطنت سليمان.

برخى گفته‌اند: معناى «على» «فى» است يعنى در ملك سليمان همانطور كه ابو النجم گويد: «فهى على الافق كعين الاحول»[٢] كه منظور در افق است و بنا بر اين دو احتمال جريان دارد.

١- منظور در زمان سلطنت سليمان است.

٢- مراد در خود سلطنت سليمان است همانطور كه گفته ميشود: «فلان يطعن فى ملك فلان و فى نفس فلان» فلانى در سلطنت و در خود فلانى طعن ميزد.

و بعضى گفته‌اند: معناى آن بر زمان سلطنت سليمان است.

ابو مسلم ميگويد: معناى آن اين است: آنچه شياطين بر ملك سليمان دروغ ميگفتند و بر آنچه بر دو ملك نازل ميشد.

(وَ ما كَفَرَ سُلَيْمانُ وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ ...)- و سليمان كافر نشد ليكن شياطين كافر شدند مردم را سحر آموختند.

از اينجا استفاده ميشود آنچه را كه شياطين اختيار و روايت ميكردند كفر بود زيرا كه سليمان را از كفر تبرئه نمود ليكن در تعبير(ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ) بيان نفرمود كه آن چيست همانطورى كه در(ما كَفَرَ سُلَيْمانُ) روشن نشد كه آن كفر از چه نوعى از انواع كفر بوده است ليكن در جمله‌(وَ لكِنَّ الشَّياطِينَ كَفَرُوا يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ) بيان شد كه آن كفر از نوع سحر است زيرا كه يهود بنا بگفته ابن عباس و ابن جبير

[١] روزگارى كه زنها از روى حب مرا شيطان خواندند در همان زمان آنان مرا دوست ميداشتند و من متمرد بودم.

[٢] خورشيد در افق مانند چشم احول رو بغروب كردن ميرفت.