ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٣٣ - اسامى اين سوره

سوره فاتحة الكتاب‌

اين سوره بقول ابن عباس و قتاده مكى، و بقول مجاهد، مدنى است و بعضى معتقدند يك بار در مكه و بار ديگر در مدينه نازل شد.

اسامى اين سوره‌

١- فاتحه الكتاب- چون قرآن از آن شروع ميشود و نيز آغاز قرائت نماز است بدين جهت «فاتحه» خوانده شد.

٢- امّ الكتاب- چون بر سائر سوره‌ها مقدّم است و عرب به هر چيزى كه جامع يا مقدم بر چيزهاى ديگرى كه تابع آن هستند باشد «امّ» ميگويد مانند «امّ الرأس» به پوستى كه حاوى مغز است و «امّ القرى» بمكه چون زمين از آن نقطه گسترده شد و نسبت بهمه آنها «امَّ» است يا از نظر شرافت و برترى آن بر شهرها و مكان‌هاى ديگر «امّ القرى» گفته شده است.

بعضى ميگويند: سوره حمد را بدين جهت «امّ الكتاب» خواندند كه اصل آن قرآن است و منظور از اصل بودن حمد اين است كه همه قرآن و مطالبى كه در مجموع سوره‌ها است مانند اثبات خدا و وجوب بندگى كه هدف‌هاى عالى قرآنند در اين سوره بيان شده است.

٣- السبع- چون اين سوره باتّفاق همه داراى هفت آيه است.

٤- مثانى- در اينكه چرا بدين نام خوانده شده دو وجه گفته‌اند:

اوّل- در هر نماز واجب يا مستحبّ دو بار خوانده مى‌شود.

دوّم- دو بار نازل شد. اين‌ها اسم‌هاى معروف اين سوره‌اند و نيز اسم‌هاى ديگرى غير معروف دارد:

٥- وافيه- چون تمام آن بايد در نماز خوانده شود.

٦- كافيه- زيرا حمد ميتواند جاى سوره ديگر را بگيرد اما در نماز هيچ سوره‌اى‌