ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن (مترجم- بیستونی، محمد) - الشيخ الطبرسي - الصفحة ٢٨٦ - تفسير

٢- شياطين آنان را راهنمايى كردند كه سحر را از زير تخت بيرون آورده و استخراج كنند.

و در جمله:(وَ ما أُنْزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبابِلَ هارُوتَ وَ مارُوتَ) چند وجه است:

١- منظور اين است: كه شياطين سحر و آنچه را بر دو ملك نازل شده بود بمردم آموزش دادند و آنچه بر آن دو نازل شده عبارت بود از اوصاف و حقيقت سحر و چگونگى حيله‌ورزى در آن تا هم خود دانسته و هم بمردم ياد دهند و در نتيجه مردم از آن دورى كنند ليكن شياطين پس از دانستن آن را بكار برده و از آن سوء استفاده كردند و اگر چه مؤمنان از آن دورى كرده و از دانستن آن فقط منتفع شدند.

٢- منظور- بنا بر آنچه گذشت كه معناى «تتلوا» كذب و دروغ باشد- اين است: كه پيروى نمودند آنچه را كه شياطين بر سلطنت سليمان و بر آنچه بر دو ملك نازل شده بود دروغ بستند و منظور از نازل شدن بر دو ملك فرستاده شدن با آنها و بر زبان آنها است- يعنى كلمه «على» معناى كلمه «مع» دارد همانطورى كه خداوند ميفرمايد:(ما وَعَدْتَنا عَلى‌ رُسُلِكَ) آنچه را با پيامبران و بر زبان ايشان بما وعده دادى‌[١].

٣- كلمه «ما» بمعناى نفى باشد و در اين صورت منظور از «هاروت و ماروت» دو نفر از افراد مردم عادى است و مراد از دو ملك كه سحر از آنها نفى شده جبرئيل و ميكائيل است زيرا كه ساحرين يهود ادّعا مينمودند كه خداوند عزّ و جلّ سحر را بوسيله جبرئيل و ميكائيل بر سليمان ميفرستاد و خداوند در اين جهت آنان را تكذيب كرد و بنا بر اين معناى اين جمله عبارت است از: سليمان كافر نشد و خداوند برد و ملك سحر را نفرستاد و ليكن شياطين كافر شدند و مردم را در بابل سحر آموزش دادند و منظور از مردم هاروت و ماروت است.

و ممكن است «هاروت و ماروت» از شياطين باشند و بنا بر اين آن دو كافر شدند و سحر را بمردم تعليم نمودند- و مانعى ندارد در مورد دو نفر عنوان جمع استعمال‌

[١] سوره ٣ آيه ١٩٢.