فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٢٠٨ - همراه با دايرة المعارف فقه اسلامى - اثبات
سوم، قسم استظهار سوگندى است كه مدعى علاوه بر شاهدى كه بر صحت ادعاى خود مىآورد، ادا مىكند. مورد قسم استظهار، جايى است كه ادعا عليه ميّت باشد. (٤٥)
چهارم، قسم مكمل: سوگندى است كه هنگام كمبود شاهد به جاى بينه مىنشيند و نصاب آن را تكميل مىكند. اين نوع سوگند، در اموال و حقوق مالى است. (٤٦)
٦ ـ ٦. قسامه: سوگندهايى است كه مدعى براى اثبات جنايتِ مدعى عليه ، هنگام نبودن بينه براى اثبات ادعايش، ياد مىكند. (٤٧)
قسامه از راههاى اثبات قضايى در خصوص جنايات ـ اعم از جنايت در نفس و عضو ـ به شمار مىرود. (٤٨) تعداد سوگندها بسته به نوع جنايت متفاوت است، در آنچه مربوط به قصاص نفس يا ديه كامل است پنجاه قسم و در كمتر از آن به نسبت ديه است. (٤٩) تفصيل مباحث مربوط به قسامه از قبيل: مشروعيت، شرايط، صيغه، كسانى كه قسم ياد مىكنند، چگونگى توزيع آن بر سوگند ياد كنند، حكم تعارض قسامه با ديگر ادله اثبات، در جاى خود آمده است. (ر.ك: مدخل قسامه)
٦ ـ ٧. قرعه: عبارت است از تعيين تصادفى يكى از اطراف مشتبه ـ با در
(٤٥) بلغة الفقيه، ج ٣، ص ٣٨٤ ؛ القضاء فى الفقه الاسلامى، ص ٧٢٣ و ٧٢٥.
(٤٦) القضاء فى الفقه الاسلامى، ص ٧٢٠ ـ ٧٢٥.
(٤٧)كشف اللثام، ج ٢، ص ٤٦٠ ؛ القضاء (گلپايگانى)، ج١، ص ٤٩٠.
(٤٨) المقنعة، ص ٧٣٠ ؛ المبسوط، ج ٧، ص ٢٢٣ ؛ السرائر، ج ٣، ص ٣٤٠ ؛ قواعد الاحكام، ج ٣، ص ٦١٨.
(٤٩) الكافى فى الفقه، ص ٤٣٩ ؛ شرائع الاسلام، ج ٤، ص ٢٢٤ ؛ تحرير الاحكام، ج ٥، ص ٤٧٩ ـ ٤٨٠ ؛ تحرير الوسيلة، ج ٢، ٤٧٦ ؛ جامع المدارك، ج ٧، ص ٢٥٢.