بهترین ها و بدترین ها از دیدگاه نهج البلاغه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٥٦ - بررسي اجمالي ديدگاه هاي گوناگون دربارة ايمان و کفر

يکسان است. آنان معتقدند بايد به ايمان اهميت داد نه عمل. اعتقاد به ايمان منهاي عمل خطرناک‌ترين جريان فکري بود که در قرن دوم هجري شکل گرفت و موجب رواج اباحه‌گري، تساهل در دين و فساد در جامعة اسلامي شد. از اين روي، پيشوايان معصوم(عليهم السلام) به پيروان خود هشدار مي‌دادند که مانع نفوذ آن انديشه، به‌ويژه در ميان جوانان شوند. امام صادق(عليه السلام) فرمودند:

بَادِرُوا أَوْلَادَكُمْ بِالْحَدِيثِ قَبْلَ أَنْ تَسْبِقَكُمْ إِلَيْهِمُ الْمُرْجِئَةُ؛[١] از طريق نشر حديث به تعليم فرزندان خود بپردازيد، پيش از آنکه مرجئه بر شما سبقت بگيرند (و فرزندان شما را فاسد و آلوده کنند).

در برابر اين دو ديدگاه افراطي و تفريطي، فقها، محدثان و متکلمان فِرَق اسلامي عمل را جزو ايمان به شمار نمي‌آورند، بلکه آن ‌را از نتايج و دستاوردها و کمال ايمان مي‌دانند. بر اين اساس، آنان فاسق و مرتکب کبيره را مسلمان و برخوردار از حقوق مسلمانان شمرده، احکام اسلامي را بر او مترتب مي‌دانند، اما به سبب فسق و عمل نكردن به مقتضاي ايمان و ارتکاب گناهان کبيره، او را از سعادت اخروي و فوز و رستگاري بي‌بهر‌ه مي‌دانند. البته در بين کساني که عمل را جزو ايمان به شمار نمي‌آورند و در نتيجه مرتکب کبيره را کافر نمي‌دانند دو ديدگاه وجود دارد. ديدگاه نخست از آنِ اکثر فقها، متکلمان و فرق اسلامي است که ارتکاب گناه کبيره را موجب خروج از ايمان ندانسته و در نتيجه مرتکب گناه کبيره را مؤمنِ فاسق مي‌دانند. ديدگاه دوم مربوط به معتزله است که معتقدند مرتکب کبيره نه مؤمن است و نه کافر، و از اين ديدگاه به «منزلة‌ بين المنزلتين» تعبير مي‌‌کنند.

اما براي شناسايي ملاک ايمان و کفر و مراتب آنها بايد به قرآن و سنت مراجعه كرد. در اين مجال بايسته است که به پاره‌اي از اطلاقات ايمان، کفر و اسلام در قرآن بپردازيم.