بهترین ها و بدترین ها از دیدگاه نهج البلاغه - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٩٥ - ب) نقش پيروي از هواي نفس در&zwj &lrm کوري چشم دل

واقعي و انحراف از مسير حق مي‌شود اين است که هر‌کس تقوا دارد، عقلش سالم است و با تفکر و تعقل کارهايش را انجام مي‌دهد. او وقتي مي‌خواهد کاري را انجام دهد، بدون گرايشي خاص و بدون پيش‌داوري، نفع آن را با زيانش و مصلحت آن را با مفسده‌اش مي‌سنجد و اگر نفع و مصلحت آن بيش از زيان و مفسده‌اش بود انجامش مي‌دهد، وگرنه دست نگه مي‌دارد و از لذت‌هاي زودگذر آن چشم مي‌پوشد. اما اگر آدمي تقوا نداشت و تابع هواي نفس بود، هرچه دلش خواست و لذتي در آن ديد انجام مي‌دهد و منتظر تشخيص عقل نمي‌ماند. او حتي اگر دربارة رفتار خود بينديشد، چون انديشه‌اش با پيش‌داوري، قضاوت و پذيرش هواي نفس همراه است، معطوف لذت‌ها و منافع احتمالي مي‌شود و زيان‌هاي آن رفتار را درنمي‌يابد. حتي اگر کسي او را متوجه سازد که زيان رفتاري بيش از فايده‌اش است و از وي بخواهد که به سنجش سود و زيان آن رفتار بپردازد، باز در مقام سنجش، نفع آن رفتار را بر زيانش ترجيح مي‌دهد. به تعبير ديگر، او عقل خويش را بر رفتارش حاکم نساخته و هرچه را دلش پسنديد و ترجيح داد مقدم مي‌دارد.

وقتي انسان به درستي از عقل خويش استفاده مي‌کند و بدون پيش‌داوري به سنجش سود و زيان رفتارش مي‌پردازد که تابع هواي نفس نباشد؛ زيرا در غير اين صورت، پيش از آنکه به عقل ميدان دهد تصميم مي‌گيرد و بدون در نظر گرفتن تشخيص عقل و مقايسة مصالح با مفاسد رفتار، و تنها به دليل خواست دل و رسيدن به لذت‌هاي موقتي، عمل مي‌کند. چنين شخصي اگر به بررسي رفتار خود بپردازد و مصالح آن را با مفاسدش مقايسه کند، يا آن کار را کاملاً مفيد و به سود خود مي‌يابد يا زيان‌هايش را کمتر از منافعش مي‌بيند، و افزون بر اين، چنين کسي به دليل پيروي از هواي نفس، اسير وسوسه‌هاي شيطاني است و شيطان لذت اندک را براي او بزرگ جلوه مي‌دهد و او را به انجام آن رفتار ترغيب مي‌کند: