نمونه ٣: برای تحریف نیز می‌توان این نمونه‌ها را مثال زد که علامه ذیل حدیث امام صادق٧ که فرمودند: «لَزِیارَةُ الْمُؤْمِنِ فِی اللهِ خَیرٌ مِنْ عِتْقِ عَشْرِ رِقَابٍ مُؤْمِنَاتٍ وَ مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً وَقَی کلُّ عُضْوٍ عُضْواً مِنَ النَّارِ حَتَّی إِنَّ الْفَرْجَ یقِی الْفَرْجَ»[٢٧٧]، نوشته است: «در بعضی نسخ، لفظ جلاله «الله» بین دو کلمه «وَقَی کلُّ» وارد شده است که گویا تحریف نساخ است.»[٢٧٨]

در جایی دیگر، علامه ذیل حدیثی درباره علم خداوند و شقاوت اهل معصیت[٢٧٩]، عبارت را بر تقیه یا تحریف راویان حمل می‌کند.[٢٨٠]

٣. شناسایی و جداسازی متون مدرّج

در برخی موارد، راوی برای فهماندن حدیث یا انگیزه‌های دیگر، سخنی را بیان کرده که در طیّ زمان، آن کلام با متن اصلی حدیث درآمیخته و جزء حدیث شده است و با نگاه اولیه به ذهن می‌رسد که کلام معصوم است؛ لذا با شناخت و جداسازی آن می‌توان به متن اصلی حدیث دست یافت.[٢٨١]

مجلسی(ره) نیز به این نکته توجه داشته و با توجه به آن، روایاتی را که با کلام راوی خلط شده، شناسایی کرده و تذکر داده است.

نمونه ١: در الکافی از امام صادق٧ نقل شده است:

نَزَلَ الْقُرْآنُ بِإِیاک أَعْنِی وَ اسْمَعِی یا جَارَةُ وَ فِی رِوَایةٍ أُخْرَی عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللهِ٧ قَالَ: مَعْنَاهُ مَا عَاتَبَ اللهُ عَزَّ وَ جَل بِهِ عَلَی نَبِیهِ٦ فَهُوَ یعْنِی بِهِ مَا قَدْ مَضَی فِی الْقُرْآنِ مِثْلُ قَوْلِهِ وَ لَوْ لا أَنْ ثَبَّتْناک لَقَدْ کدْتَ تَرْکنُ إِلَیهِمْ شَیئاً قَلِیلًا عَنَی بِذَلِک غَیرَه.[٢٨٢]

علامه مجلسی(ره) در شرح این روایت می‌نویسد:

[٢٧٥]. تهذیب الاحکام، ج١، ص٣١٨، ح٩٢.

[٢٧٦]. ر.ک: مرآة العقول، ج١٤، ص٩٤.

[٢٧٧]. الکافی، ج٢، ص١٧٨، ح١٣.

[٢٧٨]. مرآة العقول، ج٩، ص٦٠.

[٢٧٩]. الکافی، ج١، ص١٥٣، ح٢.

[٢٨٠]. مرآة العقول، ج٢، ص١٦٧.

[٢٨١]. نهایة الدرایة، ص٢٩٤_٢٩٥.

[٢٨٢]. الکافی، ج٢، ص٦٣١، ح١٤.