است که همواره در جریان نقل حدیث اتفاق افتاده است.[٢٧٠] این تغییرها، مانع فهم صحیح از حدیث و مقصود اصلی گوینده است؛ اعمّ از این‌که تصحیف نوشتاری باشد یا شنیداری.[٢٧١]

برای شناخت تصحیف یا تحریف در حدیث، باید تمام نسخه‌ها و احادیث
مشابه آن را به دست آورد و آن‌ها را با یکدیگر مقابله کرد تا به متن اصلی
حدیث و سخن معصوم دست یافت. علامه مجلسی(ره) نیز در مرآة العقول، بین شرح احادیث، روایتی را که دچار تصحیف یا تحریف شده، مشخص کرده و آن را متذکر شده است.

نمونه ١: در الکافی از امام صادق‌٧ روایت شده است: «... وَ لَمْ‌یولَدْ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ إِلَّا عِیسَی‌بْنُ‌مَرْیمَ٧ وَ الْحُسَینُ‌بْنُ‌عَلِی٧... .»[٢٧٢]

علامه در شرح این حدیث می‌نویسد:

عبارت «إِلَّا عِیسَی‌بْنُ‌مَرْیمَ» یا از تصحیف نسّاخ است یا روات، چون در احادیث معتبره وارد شده است: حضرت یحیی٧ و امام حسین٧ شش‌ماهه به دنیا آمده‌اند، نه حضرت عیسی٧.[٢٧٣]

نمونه ٢: در روایت دیگری در باب دفن میّت، از ابو‌عبد‌الله٧ نقل شده است: «... فَإِذَا وَضَعْتَهُ فِی اللَّحْدِ فَضَعْ یدَک عَلَی أُذُنِهِ فَقُلِ اللهُ رَبُّک وَ الْإِسْلَامُ دِینُک وَ مُحَمَّدٌ نَبِیک وَ الْقُرْآنُ کتَابُک وَ عَلِی إِمَامُک.»[٢٧٤]

مجلسی(ره) ذیل این حدیث می‌نویسد:

ظاهراً تصحیفی از سوی نسّاخ رخ داده و به جای «فَضَعْ

[٢٧٠]. روش فهم حدیث، ص٦٥.

[٢٧١]. تصحیف نوشتاری، تصحیفی است که به هنگام کتابت متون و نسخه‌برداری از آن‌ها پیش می‌آید. تصحیف شنیداری، تصحیفی است که به سبب اشتباه شنیدن حروف هم‌مخرج و هم‌آوا پیش می‌آید (همان، ص٦٦_٦٩).

[٢٧٢]. الکافی، ج١، ص٤٦٤، ح٤.

[٢٧٣]. ر.ک: مرآة العقول، ج٥، ص٣٦٥.

[٢٧٤]. الکافی، ج٣، ص١٩٥، ح٢.