استحسان و قیاس[٢٠٥] شد.[٢٠٦] همین مشکل، مانع از آن شد که اهل‌سنت با حذف یا
اصلاح متونِ مجعول و آفت‌دار موافقت کنند. از دیدگاه گروهی از آنان برخی متون، معلّل بود و از دیدگاه گروهی دیگر این متون، معتبر تلقی می‌شد و متونی دیگر، نامعتبر، زیرا ملاک‌های یک‌سانی برای ارزیابی وجود نداشت.

موضوعات‌نگاری که نوعی نقد حدیث است، از این موانع و آسیب‌ها مستثنا نبود. نگاهی به تشتت آرای موضوعات‌نگاران، این حقیقت را روشن می‌سازد که یکی از علت‌های استقبال از این روش نقد حدیث، اختلافات مبنایی مؤلفان با یکدیگر است؛ به‌ گونه‌ای که نپذیرفتن مبانی و تطبیقات نویسنده پیشینی موجب قلم‌زنی مؤلف پسینی شده است.[٢٠٧]

٢. موضوعات‌نگاری، نوعی تشکیک در اعتبار مجموعه‌های حدیثی

هنگامی که اهل‌سنت توفیق چندانی در حذف و اصلاح مجموعه‌های حدیثی نیافتند، راه نگارش کتاب‌های نقد‌الحدیث را در پیش گرفتند. سبک «موضوعات‌نگاری» در این‌جا به وجود آمد. این روش، بدترین نوع نگاه به حدیث اهل‌سنت است، چراکه معنای آن، اذعان به راه‌یابی مجعولات به مجموعه‌های حدیثی است.[٢٠٨] ابداع این روش، نشانه قوت حدیث اهل‌سنت نیست، بلکه نشان‌گر ضعف آن است. اگر حجم قابل توجهی از مجعولات و روایات افراد دروغ‌گو به روایات سنی راه

[٢٠٥]. ر.ک: الاصابة، ج١، ص٦٧؛ بصائر الدرجات، ص٣٠١، ح٢؛ در مقابل اجتهاد بر مبنای نص که روش شیعه بود. شکل‌گیری این دو روش نیز به داشته‌های دو مکتب مربوط می‌شود. اهل‌سنت به اندازه کافی نصوص معتبر در اختیار نداشتند تا بر اساس آن، روش اجتهاد بر مبنای نص را دنبال کنند؛ به خلاف شیعه که به دلیل حضور ٣٤٠ ساله در محضر معصومان٧، نصوص فراوان و کافی برای بنیان‌گذاری و پرداختن به این روش در اختیار داشت؛ ضمن این‌که همین روش را نیز از معصومان: آموخته بود (ر.ک: الکافی، ج١، ص٦٧، ح١٠؛ ج٨، ص٦٤، ح٢٢؛ عیون اخبار الرضا٧، ج١، ص٢٠، ح٤٥؛ بصائر الدرجات، ص٥١٩، ح٣).

[٢٠٦]. شیعه بر اساس مبانی عقیدتی‌اش، معصومان: را محور حجیت و لازم‌الاطاعه می‌دانست؛ بنابراین، نقد حدیث را در محضر ایشان آموخت و در همان دوران تمرین کرد تا بر کار ارزیابی و پالایش مسلط شد (ر.ک: الکافی، ج١، ص١٧١، ح٤؛ ج٨، ص٨١، ح٣٩؛ تهذیب الاحکام، ج٣، ص٢٢٨، ح٥٨٣؛ عیون اخبار الرضا٧، ج٢، ص١٩٣، ح٢؛ رجال الکشی، ج٢، ص٤٨٩، ش٤٠١).

[٢٠٧]. ر.ک: لسان‌المیزان، ج١، ص١٤؛ التعدیل و التجریح، ج١، ص٢٨٥.

[٢٠٨]. یحیی شفیق حسن، مؤسس مدرسه «ظاهریه» مصر و محقق کتاب التبیین لاسماء المدلسین در مقدمه تحقیقش(ص٤) گفته تاکنون ١٥٠ کتاب درباره اشکال‌های موجود در احادیث اهل‌سنت شناسایی کرده‌ است. ابداع این روش در اهل‌سنت، نشان‌دهنده صحت تحلیل‌های ارائه‌شده در قسمت اول همین بخش از مقاله است.