فقه‌ الحدیث مراحل و مراتب گوناگونی دارد؛ به این معنا که برای به دست آوردن معنای صحیح و درست از حدیث باید مراحل دانش فقه‌ الحدیث را به ترتیب گذراند، تا به مقصود اصلی گوینده حدیث واقف شد.

کتاب مرآة العقول، اثر علامه‌محمدباقر مجلسی(ره) است که در شرح کتاب الکافی ثقة‌الاسلام کلینی(ره) به رشته تحریر درآمده است. مرآة العقول، کتاب فقه‌ الحدیثی ارزش‌مندی است که می‌توان آن را بزرگ‌ترین گام در شرح حدیث دانست و از دیرباز مورد توجه محققان و پژوهش‌گران بوده است. او از جمله بزرگانی است که جامعیت ویژه‌ای داشته و در علوم گوناگون اسلامی، همچون: تفسیر، حدیث، فقه، اصول، تاریخ، رجال و درایه سرآمدِ عصر خود بود.[٢٥٩] نگاهی اجمالی به مجموعه عظیم بحارالانوار این نکته را به خوبی آشکار می‌سازد. علامه مجلسی(ره) در علم حدیث، حایز ویژگی ممتازی است و ریزبینی و نکته‌سنجی‌های زیبایی درباره روایات دارد و بیان‌هایش ذیل آیات قرآن و روایات، بسیار دقیق است که کمتر می‌توان در جای دیگری یافت.[٢٦٠]

یکی از منابع اصلی شناخت دین اسلام، «کتب اربعه» است که در میان آن‌ها نقش کتاب الکافی، به دلیلِ نزدیکی به دوران معصومان: و جامعیت نسبی، برجسته‌تر است. علامه مجلسی(ره) نیز به این نکته توجه داشته و به شرح این کتاب پرداخته است. علامه در مرآة العقول، هر یک از احادیث الکافی را که به شرح نیاز داشته، تفسیر کرده و معنا و مقصود آن را در صورت مبهم و نامفهوم بودن، بیان کرده است. البته علامه، اسناد کتاب الکافی را نیز بررسی و قوت و ضعف آن را از نظر رجالی بیان کرده است که در این مقاله به آن پرداخته نمی‌شود.

مقاله حاضر می‌کوشد روش فقه الحدیثیِ علامه مجلسی(ره) در شرح و فهم احادیث را بررسی کند و مراحلی که در فقه‌ الحدیث روایاتِ الکافی طی کرده‌ است، مورد توجه

[٢٥٧]. روش فهم حدیث، ص٧.

[٢٥٨]. البته برخی عالمان، به جای اصطلاح «فقه‌ الحدیث»، از واژه «درایة الحدیث» و «شرح الحدیث» استفاده کرده‌اند ( کشف الظنون، ج١، ص٦٣٥؛ الذریعة، ج٨، ص٥٤).

[٢٥٩]. الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج٣، ص١٦_٢٧.

[٢٦٠]. همان.