جهاد در آيينه قرآن(ج2) - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٢٣
چگونه مشركان را نزد خدا و نزد فرستاده او عهدى تواند بود؟ مگر با كسانى كه كنار مسجد الحرام پيمان بستهايد. پس تا با شما [بر سر عهد] پايدارند، با آنان پايدار باشيد؛ زيرا خدا پرهيزگاران را دوست مىدارد.
١. نقض شدن پيمان عدم تعرض از سوى اكثريت مشركان صدر اسلام: مراد از مشركان در جمله «كيف يكون للمشركين عهد»- به قرينه «الا الذين عاهدتم عند المسجد الحرام»- مشركان معاهدىاند كه بر پيمان خود با مسلمانان پايبند نماندند. ذيل آيه بعد (و اكثرهم فاسقون) بيانگر نقض پيمان از سوى اكثريت آنان است. ١ كيف يكون للمشركين عهد عندالله و عند رسوله ١. راهنما ٧/ ٣٠.
٢. پايبند نبودن مشركان به پيمانها، علت الغاى آنها از سوى خداوند و رسول: چون خداوند در آيات پيشين به الغا و نقض پيمانهاى مسلمانان با مشركان فرمان داد، در اين آيه علت آن را بيان مىكند و آن، آشكار شدن عدم پايبندى آنان به پيمانهاست. عبارت «كيف يكون للمشركين عهد عندالله و عند رسوله» از روى تعجب يا انكار و بدين معناست كه چگونه اينان پيمان درستى دارند با اينكه در دل تصميم به نقض آن گرفتهاند؟ ١ كيف يكون للمشركين عهد عندالله و عند رسوله ١. مجمع البيان ٥- ٦/ ١٤.
٣. پايبندى برخى مشركان به پيمان عدم تعرض: خداوند متعال در اين آيه دستهاى از مشركان را استنثنا مىكند و اين بدان معناست كه اينان نزد خداوند پيمان دارند؛ زيرا در دل قصد پيمانشكنى و خيانت به تو (پيامبر) را ندارند. در اين كه اينان چه كسانىاند، اختلاف است. برخى مىگويند كه آنها از قبيلههاى بكر، بنىخزيمه، بنى مدلج، بنى ضمره و بنى دئل بودند كه در روز صلح حديبيّه در پيمان صلح قريش درآمدند و جز بنى دئل و قريش تا مدتى كه ميان پيامبر و قريش اين پيمان ادامه داشت، آن را نقض نكردند. اين