ادوار فقه ( فارسي ) - شهابی، محمود - الصفحة ٢٧٨ - ٢ - جمع و تدوين حديث

و آن را در حاشيهء جلد اول از اين اوراق ياد كرده بودم و در اينجا نقل آن را سودمند دانستم .
٢ - در صفحهء ٣٤٨ كه در زمينهء جمع و تدوين حديث تحقيق كرده و از جمله چنين آورده‌ام « . . اما نسبت بعهد صحابه ، مخصوص تا زمان خليفهء سيم ، دور نمىدانم كه از جمع و تدوين حديث يا نقل و استناد به آن تا حدى نهى و جلوگيرى به عمل آمده باشد و گفتهء علماء عامه در آن باره مقرون به صواب » در حاشيه ، اين سطور را يادداشت كرده‌ام :
عبد العزيز چاويش در جلد اول از تفسير خود به نام « اسرار القرآن » در ذيل مسألهء « نسخ » صفحهء ٣٢٠ چنين آورده است :
« . . و اذا علمنا ان مبدأ تدوين الحديث كان على عهد عمر بن عبد العزيز ( تولى سنة ٩٩ و مات سنة ١٠١ ) اذ امر بذلك ابن شهاب الزهري الحافظ و لهذا كتب لأبي بكر عمر بن حزم ان « انظر ما كان من حديث الرسول او سنته او حديث عمر او نحو هذا فاكتبه لي فانى خفت درس العلم و ذهاب العلماء » اذا علمت ذلك ادركت ان الحديث لم يدون الا بعد مضى نحو مائة سنة من الهجرة النبوية و ما كانت السنة قبل ذلك العهد الا ما كان يتناقله الاجيال شفاها و يتناوله الخلف عن السلف . . » اين گفته و ديگر آن چه از علماء عامه در اين زمينه آمده و برخى از آنها نقل گرديد چنان كه گفته شد نسبت به جمع و تدوين حديث است در غير مذهب شيعه و در مذهب شيعه به پيروى از امام على عليه السّلام از زمان او به جمع و تدوين حديث توجه شده است .
در اينجا بى مناسبت نيست بعنوان استدراك قسمتى از آن چه دانشمند فقيد سيد حسن صدر ( متولد در ١٢٧٢ و متوفى در ١٣٥٤ هجرى قمرى ) در كتاب نفيس خود « تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام » آورده بطور خلاصه ترجمه و ياد گردد . اين كه ترجمهء كلام او :