تفسير نمونه‌ ط-دار الكتب الاسلاميه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٨ - ١- آيا منظور از آخرت در آيه اخير قبر است؟

مى‌شود، گامهاى نخستين آن از ناحيه خود انسان برداشته شده است، كار خدا همان تاثيرى است كه در هر عمل آفريده، و نيز كار خدا مواهب و نعمتها يا سلب نعمتها است كه به مقتضاى شايستگى و عدم شايستگى افراد مقرر مى‌دارد (دقت كنيد).

تعبير به" ظالمين" بعد از جمله" يُضِلُّ اللَّهُ‌" بهترين قرينه براى اين موضوع است، يعنى تا كسى به ظلم و ستم آلوده نشود نعمت هدايت از او سلب نخواهد شد، اما پس از آلودگى به ظلم و بيدادگرى ظلمت گناه وجود او را فرا مى‌گيرد و نور هدايت الهى از قلب او بيرون مى‌رود، و اين عين اختيار و آزادى اراده است، البته اگر به زودى مسير خود را تغيير دهد راه نجات باز است، ولى پس از استحكام گناه، بازگشت بسيار مشكل خواهد بود.

نكته‌ها:

١- آيا منظور از آخرت در آيه اخير قبر است؟

در روايات متعددى مى‌خوانيم كه خداوند انسان را به هنگام ورود در قبرش در برابر سؤالاتى كه فرشتگان از هويت او مى‌كنند، بر خط ايمان ثابت نگاه مى‌دارد و اين است معنى" يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ فِي الْآخِرَةِ".

در بعضى از اين روايات صريحا كلمه" قبر" آمده است‌ [١] در حالى كه در بعضى ديگر از روايات چنين مى‌خوانيم كه شيطان به هنگام مرگ به سراغ افراد با ايمان مى‌آيد و از چپ و راست براى گمراهى او، به وسوسه مى‌پردازد اما خداوند اجازه به او نمى‌دهد كه مؤمن را گمراه كند و اين است معنى‌ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا ..."

قال الصادق عليه السلام ان الشيطان لياتى الرجل‌

[١] تفسير نور الثقلين جلد ٢ صفحه ٥٤٠- ٥٤١.