خرد گرايى در قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٨ - چشم اندازى بر آفرينش عقل و جهل

فقال له: «أدبر» فأدبر، ثمّ قال له: «أقبل» فلم يقبل‌[١].

پس [خداوند] بدو [جهل‌] فرمود: «پشت كن»، او نيز پشت كرد. سپس بدو فرمود: «رو آور». پس رو نياورد.

٣. تركيب عقل و جهل‌

يكى از مهمترين نكاتى كه درباره خلقت عقل و جهل، قابل تأمّل است، مسئله تركيب اين دو عنصر در وجود انسان است. امام على عليه السلام درباره شرح اين تركيب فرمود:

إنّ اللَّه- عزّوجلّ- ركّب في الملائكة عقلًا بلا شهوة، وركّب في البهائم شهوة بلا عقل، وركّب في بني آدم كليهما[٢].

خداوند، در نهاد فرشتگان، خردى بدون شهوت نهاد و در چارپايان، شهوتى بدون خرد آفريد؛ امّا در آدميان، خرد و شهوت را با هم قرار داد.

عنصر جهل در اين سخن، شهوت ناميده شده است. فرشتگان، فقط از عنصر عقل برخوردارند و بهائم، فقط از عنصر شهوت. فرشته، عقل محض است و بهيمه، جهل محض. انسان نيز تركيبى است از عقل و جهل، يا عقل و شهوت، يا عقل و نفس امّاره.

٤. حكمت تركيب عقل و جهل‌

مهمترين مسئله در مورد آفرينش عقل و جهل، حكمت و فلسفه تركيب اين دو عنصر متضاد است. امّا چرا خداوند حكيم، به انسانْ نفس امّاره داد؟ چرا به او شهوت داد تا به جاهليت گرايش پيدا كند؟ چرا به انسان، مانند فرشته، عقل بدون شهوت داده نشد تا هرگز گِرد زشتى‌ها نگردد؟

پاسخ اين است كه: چون خداوند حكيم مى‌خواست انسان بيافريند؛ چون‌

[١]. ر. ك: حديث ١٢.

[٢]. ر. ك: حديث ١١.