خرد گرايى در قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢١ - درآمد

نسبت به ارزشهاى اخلاقى و احساس نفرت طبيعى نسبت به ضدّ ارزشها، وجدان اخلاقى ناميده مى‌شود.

اگر انسان خود را از همه عقايد و سنن و آداب مذهبى و اجتماعى جدا فرض كند و مفهوم عدل و ظلم، خير و شرّ، صدق و كذب، وفاى به عهد و عهدشكنى را تصوّر نمايد، فطرت او داورى مى‌كند كه عدل، خير، صدق و وفاى به عهد، زيباست و ظلم، شرّ، كذب و عهد شكنى، زشت است.[١]

احساس جاذبه نسبت به ارزشها و نفرت نسبت به ضدّ ارزشها، از نظر قرآن كريم، الهام الهى است:

وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها.[٢]

سوگند به زمين و آن كس كه آن را گسترد. سوگند به نفْس و آن كس كه آن را درست كرد.

اين احساس و الهام، اساسى‌ترين بخشهاى هديه معرفتى خداوند متعال به انسان است و مبدأ آن، يعنى شعور مرموزى كه احساس ارزشهاى اخلاقى را در انسان به وجود مى‌آورد، در متون اسلامى، عقل ناميده مى‌شود و همه ارزشهاى اخلاقى، جنود عقل‌[٣]، و همه ضد ارزشها، جنود جهل شمرده مى‌شوند.

توجّه به يك نكته‌

در برخى از كتب فلسفى، سخنى به امام على عليه السلام درباره تفسير عقل نسبت داده شده كه منطبق با يكى از معانى عقل در فلسفه است. متن سخن اين است:

قال السائل: يا مولاى وما العقل؟ قال عليه السلام: العقل جوهر درّاك، محيط بالأشياء من جميع جهاتها، عارف بالشي‌ء قبل كونه فهو علة الموجودات ونهاية المطالب.[٤]

پرسشگر گفت: «آقاى من! خرد چيست؟». فرمود: «خرد، گوهرى درك كننده‌

[١]. ر. ك: كتاب الحسن و قبح عقلى، ص ٤٩.

[٢]. سوره شمس، آيه ٧- ٨.

[٣]. ر. ك: ص ١٢٣.

[٤]. اتحاد عاقل به معقول، ص ١٢.