خرد گرايى در قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٩ - درآمد

خرد، بازدارنده از نادانى است.

واژه عقل در روايات اسلامى‌

فقيه و محدّث بزرگوار، شيخ حرّ عاملى (رض) درباره معانى عقل، چنين مى‌فرمايد:

عقل در سخن انديشمندان و حكيمان، معانى بسيار دارد[١] و با جستجو در احاديث، سه معنا برايش به دست مى‌آيد:

١. نيرويى كه بدان خوبى‌ها و بدى‌ها و تفاوتها و زمينه‌هاى آن، شناخته گردد، و اين، معيار تكليف شرعى است.

٢. ملكه‌اى كه به انتخاب خوبى‌ها و پرهيز از بدى‌ها فرا مى‌خواند.

٣. تعقّل و دانستن؛ و از اين روست كه در برابر جهل و نادانى قرار مى‌گيرد، نه در برابر ديوانگى. بيشترين استعمال عقل در احاديث، معناى دوم و سوم است.[٢]

با تتبّع و تأمّل در مواردى كه كلمه «عقل» وكلماتِ هم خانواده آن در نصوص اسلامى به كار رفته است، معلوم مى‌شود كه اين كلمه، گاه در مبدأ ادراكات انسان به كار رفته است و گاه، در نتيجه ادراكات او، و در هر يك از اين دو نيز كاربردهاى مختلفى دارد.

الف: كاربردهاى عقل در مبدأ ادراكات‌

مبدأ معارف انسانى‌

احاديثى كه حقيقت عقل را به نور تفسير مى‌كنند،[٣] و يا مبدأ پيدايش عقل را

[١]. ر. ك: نهاية الحكمة، مؤسسة النشر الإسلامى، ص ٣٠٥ و ٣٠٨؛ كشف المراد، ص ٢٣٤ و ٢٤٥؛ بحارالأنوار، ج ١، ص ٩٩- ١٠١.

[٢]. وسائل الشيعة، تحقيق مؤسسه آل البيت عليهم السلام، ص ٢٠٨- ٢٠٩.

[٣]. ر. ك: ص ٣١ و ٣٣.