خرد گرايى در قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٩ - چشم اندازى بر آفرينش عقل و جهل

مى‌خواست موجودى بيافريند كه بتواند انتخاب كند. فلسفه و حكمت و رمز تركيب عقل و جهل در انسان، آفرينش موجودى آزاد و انتخابگر است.

فرشتگان چون شهوت ندارند، صدور اعمال ناشايست از آنها ممتنع است‌[١]؛ لذا نمى‌توانند جز راهى را كه عقل مى‌گويد، انتخاب كنند. بهائم نيز چون عقل ندارند، نمى‌توانند جز راهى را كه شهوتْ آنها را بدان مى‌خواند، انتخاب كنند؛ امّا انسان، چون آميخته‌اى است از عقل و شهوت، آزاد است و مى‌تواند انتخاب كند.

آنچه موجب برترى خميرْ مايه انسان بر ساير پديده‌هاست، آزادى و قدرت انتخاب اوست و شايد همين امر، موجب شد كه آفريدگار، هنگام آفرينشْ به خود تبريك گويد.[٢] از اين رو، از پيامبر اسلام روايت شده كه فرمود:

ما من شي‌ء أكرم على اللَّه من ابن آدم. قيل: «يا رسول اللَّه! ولا الملائكة؟»، قال:

الملائكة مجبورون بمنزلة الشّمس والقمر.[٣]

هيچ چيزى نزد خداوند گرامى‌تر از فرزندان آدم نيست. گفته شد: حتّى‌ فرشتگان؟ فرمود: فرشتگان مانند ماه و خورشيد مجبورند.

البته اين فضيلت، بالقوه هنگامى فعليت مى‌يابد كه انسان از اين آزادى در جهت تكامل‌اختيار خود، بهره‌بردارى‌نمايد؛ امّا اگر از آزادى سوء استفاده كند و در مصاف عقل‌وشهوت، عقلْ مغلوب گردد، نعمت آزادى به نقمت تبديل مى‌گردد. لذا امام عليه السلام در ادامه سخنى كه در تبيين تركيب عقل و جهل از ايشان نقل كرديم، مى‌فرمايد:

فمن غلب عقله شهوته هو خير من الملائكة، ومن غلبت شهوته عقله فهو شرّ من البهائم.[٤]

آنكه عقلش بر شهوتش پيروز گردد از فرشتگان برتر است، و آنكه شهوتش بر عقلش غالب گردد، از چارپايانِ پست است.

[١]. سوره تحريم، آيه ٦:« لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُم وَيفْعلُونَ ما يُؤمَرونَ. از آنچه خدا به آنان دستور داده، سرپيچى نمى‌كنند و آنچه را كه مأمورند، انجام مى‌دهند».

[٢]. سوره مؤمنون، آيه ١٢- ١٤.« و به يقين ايشان را از عصاره‌اى از گل آفريديم ... آفرين باد بر خدا كه بهترين آفرينندگان است».

[٣]. شعب الإيمان ج ١، ص ١٥٣ و ١٧٤، تاريخ بغداد ج ٤، ص ٤٥( ش ١٦٥٢)، الفردوس ج ٤، ص ١٠٥( ش ٦٢٣١)، كنزالعمّال ج ١٢، ص ١٩٢( ش ٣٤٦٢١).

[٤]. ر. ك: حديث ١١.