خرد گرايى در قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٦٥ - پژوهشى در معانى جهل

تقابل عقل و جهل‌

نكته مهمّ ديگر، روشن شدن سرّ تقابل «عقل» و «جهل» در متون اسلامى است.

سؤال اين است كه: چرا بر خلاف متعارف كه جهل در مقابل علم مطرح مى‌شود، در متون اسلامى و به تبع آن در كتب حديث، جهل در برابر عقل قرار مى‌گيرد نه در برابر علم؟

وقتى به كتب روايى مراجعه كنيم، عنوان «علم و جهل» را نخواهيم يافت، بر خلاف عنوان «عقل و جهل» كه معمولًا در اغلب و يا همه نوشتارهاى تفصيلى، وجود دارد. رازِ اين مسئله، آن است كه اسلام، جهل به مفهوم چهارم را كه امرى است وجودى و در برابر عقل- خطرناك‌تر از جهل به مفهوم دوم و سوم- كه امرى است عدمى و در برابر علم- مى‌داند.

به تعبير ديگر، تقابل ميان عقل و جهل در متون اسلامى، نشانه آن است كه اسلام، جهلِ در مقابل عقل را خطرناك‌تر از جهلِ در مقابل علم مى‌داند و تا اين جهلْ ريشه كن نشود، ريشه‌كن شدنِ جهلِ در مقابل علم، براى جامعه سودى اساسى در برنخواهد داشت و اين، نكته‌اى است بسيار ظريف و مهم.