فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٦٢ - اتهام معتزله به الحاد در مورد نفى صفات زايد

اين همان معرفتى است كه از خطبه هاى امير مؤمنان، به روشنى استفاده مى شود و براهين ياد شده، در كلام امام موجود است. [١]

در ميان معتزله ابوالهذيل علاف، اين نظريه را با روشن ترين عبارت مطرح مى كند وميگويد: «انّه عالم بعلم هو هو». [٢]

اين عبارت،جز همان نظريه اى كه سيد الموحدين مطرح كرده چيزى نيست. تنها اجمالى كه در نظريه معتزله در اين مورد هست طرح دومى است به نام «مسأله نيابت» وبه تعبير خود آنان «نيابة الذات عن الصفات» است.

٢ـ نيابت ذات از صفات

اين نظريه را به دو نحو مى توان تفسير كرد:

الف ـ ذات داراى علم وقدرت وسمع وبصر نيست، اما در عين حال از عهده اين كارها بر مى آيد وبه اصطلاح ذات فاقد اين صفات، همان كارآيى را دارد كه ذات واجد، دارد.

تفسير نيابت به اين شكل، قريب به همان اتهامى است كه شيخ اشعرى نسبت به معتزله روا داشته است، زيرا اگر ذات واجب فاقد حقيقت اين صفات