فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٢٦٦ - آثار نظام

١ ـ التوحيد ٢ ـ العالم ٣ ـ الجزء ٤ ـ الرد على الثنوية

٥ ـ ابو على الجبائى(٢٣٥ ـ ٣٠٣ هـ)

ابو على جبايى، محمد بن عبد الوهاب از پيشوايان معتزله در عصر خويش بود. ابن نديم در باره او مى گويد: او از معتزله بصره است و علم كلام را براى آيندگان آسان كرد و سختيهاى آن را برطرف نمود و رياست متكلمين معتزلى در عصر وى، به او رسيد. او از ابو يعقوب شحام علم كلام را آموخته، آنگاه به بغداد رفته و از مجلس أبو الضرير بهره گرفته، سپس خود بر كرسى تدريس نشست و علم و نقل او بر همه آشكار گشت.[١]

ابن خلكان مى گويد: او يكى از پيشوايان معتزله و خود پيشوايى در علم كلام بود و دانش خود را از ابو يوسف يعقوب بن عبد اللّه شحام بصرى فراگرفت كه خود رئيس معتزله بصره بودو جبايى خود داراى نظريات خاصى در علم كلام است و شيخ ابو الحسن اشعرى نزد او علم كلام را فراگرفته، با او مناظره هايى داشته است.[٢]

جبايى منسوب به جبّا كه منطقه اى در خوزستان است و ميان بصره و اهواز قرار دارد مى باشد. ابن المرتضى مى نويسد: او كسى است كه علم كلام را آسان كرد و در عين حال فقيهى باتقوا و زاهدى جليل القدر بود. پس از ابو الهذيل هيچ كس بسان وى مورد اتفاق دانشمندان معتزلى نبود، و او در دوران جوانى به نيرومندى در مناظره معروف بود.

اينك براى نشان دادن پايه استعداد او در دوران نوجوانى، نمونه اى از