فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ١٥١ - قضا وقدر در كتاب وسنّت

در باره آياتى كه از قضاى عينى، و حتميت خارجى حاكى است، مى توان آيه ياد شده را دانست.( فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَموات فِي يَوْمَيْن وَ اوحى فِي كُلِّ سَماء أَمْرهَا) (فصلت/١٢).

«از آن توده دود، هفت آسمان ساخت و وظيفه هر آسمان را به خود آن تفهيم كرد.»

جمله «فقضاهن » حاكى از آن است كه مواد دودى نخستين، شكل معينى نداشت و مى توانست به صورتهاى مختلفى در آيد و خدا با اراده قاطع خود، به اين حالت خاتمه داد و با ايجاد علت تكوينى، آن را به صورت هفت آسمان درآورد و در آيه ديگر مى فرمايد: (أَوَلَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا انَّ السُموات وَ الأرْض كَانَتَا رتْقاً فَفَتَقْناهُمَا) (انبياء/٣٠).

(آيا كافران نديدند كه آسمانها و زمين به هم پيوسته بودند و ما آنها را از هم باز نموديم).

به احتمال قوى مى توان گفت بستگى آسمان،(رتق) همان گازهاى متراكمى بود كه بعد آن را با آفريدن هفت آسمان و زمين،از اين حالت درآورد و آنها را گشود(فتق).

سرانجام در پرتو الهى كه حتميت بخشيدن به وجود شيء است، هر آسمانى براى خود تقاضاى تكوينى و استعداد طبيعى داشت و خدا اين استعدادها را به صورت فعلى در آورد و آنچه كه حكمتش ايجاب مى كرد، به او داد، چنانكه فرمود: (وَ اوحى فِى كُلِّ سَماء أَمْرها).

در آيه ديگر مى فرمايد: (هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ طِين ثُمَّ قَضَى أَجلاً) (انعام/٢).

«اوست كه شما را از گل آفريد و مدت عمر شما را محدود ساخت.» البته «قضاى» الهى در باره آن گروه آفريده شده، عينى و در باره انسانهاى آينده علمى خواهد بود.