فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ١٥٠ - قضا وقدر در كتاب وسنّت

ساخته شود(قضا علمى) آنگاه كه تمام عوامل وجود شيئ آماده گرديد، مرحله قضاى عينى به معنى لزوم تحقق شيئ، فرا مى رسد.

به عبارت ديگر: آنگاه كه قبل از تحقق«بايد» مى گويد: آن قضاى علمى است، يعنى حكم بر لزوم وجود.و آنگاه كه علّت تام شيئ پيدا مى شود وديگر حالت انتظارى باقى نمى ماند، آن را قضاء وايجاب عينى وقضاى تكوينى مى نامند.

در مقام ربوبى هر چند مسئله تروّى وتفكر نيست ولى در عين حال در آنجا نيز پديده ها داراى دو نوع وجوب هستند وجوبى قبل از آفرينش ولزومى به هنگام آفرينش وبرخى از آيات قرآن نيز از دو نوع قضاء گزارش مى دهد، لزومى وحكمى بر تحقق قبل از پيدايش وايجابى همراه با تحقق وآيات ياد شده به هر دو مرحله اشاره مى كنند:

١ـ (وقضينا إلى بني إسرائيل في الكتاب لتفسدن في الأرض مرّتين ولتعّلنَّ علواً كبيراً) (اسراء/٤)

«در باره بنى اسرائيل حكم كرديم كه در روى زمين دوبار فساد كرده واز نظر قدرت به مقام بزرگى مى رسيد.»

٢ـ (ولقد ذرأنا لجهنّم كثيراً من الجنّ والانس لهم قلوب لايفقهون بها ولهم أعين لايبصرون بها ولهم أذان لا يسمعون بها أولئك كالأنعام بل هم أضلّ أولئك هم الغافلون) (اعراف/١٧٩).

«ما براى دوزخ، افراد زيادى از جن وانس را آفريديم، براى آنان دلهايى است كه آنان نمى فهمند، چشمهايى است كه نمى بينند، گوشهايى است كه با آن نمى شنوند، آنان مانند چهارپايانند بلكه گمراه تر آنان كسانى غافلند.»

قضا الهى در باره آفريده شده از جن وانس كه سرنوشت دوزخى دارند عينى است، ولى در باره آن گروه كه هنوز گام به جهان نگذاشته اند، علمى مى باشد.