مسجد الحرام و دوره هاي تاريخي توسعه آن پيروزي اسلام در مکه سبب شد تا خانه خدا و اطراف آن، از لوث وجود بتها پاک شود و فضاي مکه را اذان بلال، که شعار توحيد بود، در بر گيرد. تا اين زمان، هيچ حصاري و بنايي در اطراف مسجدالحرام نبود. تنها در اطراف کعبه، آن سوي محدوده طواف خانه هاي عرب ها بنا شده بود. با گسترش اسلام و افزوده شدن به شمار مسلمانان، احساس شد که بايد محدوده طواف وسيع تر شود. از اين رو، خليفه دوم دستور داد تا خانه هاي اطراف را بخرند و خراب کنند و به محدوده مسجد بيفزايند; همچنين گفت تا ديواري کمتر از قامت يک انسان در اطراف مسجد بکشند، درهايي نيز در آن بگشايند و مشعل هايي بر فراز ديوارها نصب کنند تا مسجد در شب روشن بماند. پرده هاي کعبه را نيز عوض کنند. از آنجا که کعبه و مسجد در معرض سيل بود، کوشش شد تا سيل بندهايي در اطراف آن احداث شود که از هجوم آب و سرازير شدن آن به مسجد جلوگيري کند. بر اساس رسمي کهن، به مردمي که در اطراف کعبه زندگي مي کردند دستور داده شد بناهاي خود را بلندتر از کعبه نسازند تا بناي کعبه و مسجد تحت الشعاع آنها قرار نگيرد. گفتني است، پيش از ظهور اسلام، ساکنان مکه به احترام کعبه، خانه هاي خود را به صورت مربع نمي ساختند. پس از اقدامات خليفه دوم در سال هفدهم هجري، خليفه سوم در سال بيست وشش هجري، بار ديگر بر محدوده مسجد افزود. او دستور داد تا خانه هاي ديگري را خريده و ضميمه مسجد سازند. ميان او و برخي از صاحبان خانه ها درگيري پيش آمد که سرانجام برخي از آنها راضي شدند و برخي نيز ناراضي باقي ماندند. خليفه سوم، همزمان با توسعه مساحت مسجد، دستور داد، رواق هايي براي مسجد ساخته شود. تا آن زمان، محيط اطراف کعبه، به طور کامل بدون سقف بود و اين نخستين باري بود که بخش هايي از آن مسقف مي شد.