آثار اسلامي مکّه و مدينه - جعفريان، رسول - الصفحة ٢٦٧

رسول خدا(صلي الله عليه وآله) هنگام عصر، در حالي که سرش روي زانوي اميرمؤمنان، علي(عليه السلام) بود، به خواب رفت، نزديک غروب خورشيد بيدار شد و وقتي متوجه گرديد که علي(عليه السلام) هنوز نماز عصر را نخوانده، از خداوند خواست خورشيد را بازگرداند تا او نماز بگزارد. اين روايت را به نام حديث ردّ شمس مي شناسند و جمعي از راويان اهل سنّت نيز آن را نقل کرده اند. برخي از منابع، به عمد يا غفلت، نوشته اند که وجه نامگذاري آن به شمس به اين خاطر است که بر بلندي بوده و پيش از نقاط ديگر، ابتدا نور خورشيد بر آن مي تابيده است ![١] به هر روي، در زمان سخاوي (م ٩٠٢) اين مسجد، به مسجد شمس شهرت داشته است.[٢] نام ديگر اين مسجد، مسجد بني نضير است که به مناسبت نزديکي آن به محل استقرار يهوديان بني نضير، بعدها اين نام هم بر آن اطلاق شده است. روايتي هم که در کتاب کافي نقل شده[٣] نشان مي دهد که محل رد شمس همان مسجد فضيخ است. جايي که اکنون در کنار وادي به نام مسجد شمس شهرت دارد و آثار مسجد بودن آن محو گشته و يک چهار ديواري بدون درِ ورودي است; جايي که به نظر محمد الياس عبدالغني، مسجد فضيخ يا شمس مي باشد و در عوض، مسجد فضيخ فعلي، مسجد بني قريظه است.[٤] در سفري که در تيرماه ٨٠ به اين بخش داشتم، تصاويري از آن گرفتم که در همين کتاب چاپ خواهد شد. خيّاري نويسنده کتاب معالم المدينة المنوره نيز مسجد شمس را در جاي ديگري ـ جز جايي که فعلا مسجد فضيخ خوانده مي شود ـ دانسته و از اهالي قربان که همه شيعه هستند، اين مطلب را نقل کرده که مسجد شمس در قربان است. او مي افزايد: اين مسجد در شرق مسجد قبا بر تلّ مرتفعي بر کناره وادي قرار دارد و به همين جهت مسجد شمس ناميده مي شود; زيرا که خورشيد در وقت طلوع بر آن طلوع مي کند; اما