بقيع در آغاز دولت اسلاميِ مدينه، مانند پيش از اسلام، به عنوان قبرستان، مورد استفاده قرار گرفت. يکي از نخستين مهاجران که در بقيع مدفون شد، عثمان بن مظعون بود. وي در مکه به پيامبر(صلي الله عليه وآله) گرويد، سپس به حبشه هجرت کرد و پس از مهاجرت به مدينه در جنگ بدر حضور يافت و آنگاه درگذشت. به نقل از ابن حجر، وقتي عثمان بن مظعون درگذشت، رسول خدا(صلي الله عليه وآله) در حالي که اشک از چشمانش سرازير بود، او را بوسيد. زماني هم که ابراهيم فرزند پيامبر(صلي الله عليه وآله)درگذشت، حضرت فرمود: او به سَلَف صالح ما عثمان بن مظعون پيوست.[١] پراکندگي قبرستان، از همان زمان مطرح بوده و به همين دليل است که اکنون برخي از قبور صحابه، در فاصله اي بسيار دورتر از بخش اوليه آن ـ در زمان ما ـ قرار گرفته است. براي نمونه مي توان به فاصله قبر سعدبن معاذ با قبور ائمه اطهار(عليهم السلام) اشاره کرد. از ديگر چهره هاي معروف صحابه که در دوره حيات پيامبر(صلي الله عليه وآله) درگذشت و در بقيع آرميد، همين سعدبن معاذ است که در نبرد خندق مجروح شد و چندي بعد به شهادت رسيد. گفتني است که محدوده حد فاصل ميان بقيع و حرم پيغمبر(صلي الله عليه وآله) تا چند سال پيش مجموعه اي از خانه ها و کوچه و بازار و کتابخانه عارف حکمت را تشکيل مي داد که بخش هاي مختلف آن به مرور از ميان رفت و در حال حاضر به صورت يک فضاي سنگفرش باز به عنوان حياط باز مسجد مورد استفاده است. در اين محله که ميان شيعيان به محله بني هاشم شهرت دارد، خانه اي وجود داشت که به عنوان خانه امام جعفر صادق(عليه السلام) شهرت داشت و کوچه تنگ مزبور را نيز به عنوان زقاق جعفر مي شناختند. از اين خانه و کوچه که در حوالي سالهاي ٦٠ تا ٦٣ تخريب شد، تصاويري برجاي مانده است.

[١] الاصابه، ج ٤، ص ٤٦٢ (تحقيق البجاوي).