خيبر و فدک به جز يهودياني که در مدينه زندگي مي کردند، شماري يهودي در منطقه خيبر در فاصله ١٦٥ کيلومتري شمال مدينه زندگي مي کردند. اين جماعت در تعدادي قلعه زندگي مي کردند وبراي زراعت به بيرون از قلعه ها مي آمدند. منطقه خَيبر به لحاظ زراعي منطقه اي حاصلخيز، با آب و آباداني فراوان و از بهترين مناطق حجاز بوده است. بيشترين محصول آن خرما بوده و وفور اين محصول تا اندازه اي بود که بردن خرما به خيبر مورد طعنه بوده است.[١] مرکز فعلي منطقه خيبر شهر الشُرَيْف است.[٢] يهوديان خيبر پس از ماجراي بني نضير و بني قريظه، به شماري از سران يهودي مانند سلاّم بن ابي الحقيق و حُيَي بن اخطب پناه داده بودند، به توطئه بر ضد پيامبر(صلي الله عليه وآله)مي پرداختند. به همين دليل، در محرم سال هفتم هجري مورد هجوم سپاه اسلام قرار گرفتند. در اين حملات، قلعه هاي يهودي مانند قلعه ناعم، قموص و... يکي پس از ديگري سقوط کرد و به دست مسلمانان افتاد. در يکي از همين قلعه ها است که مرحب يهودي به دست امام علي(عليه السلام) به قتل مي رسد. يکي از قلعه ها در حصار ماند و از رسول خدا(صلي الله عليه وآله) خواستند که اگر مال و جانشان محفوظ باشد، هر شرطي را مي پذيرند. مردم فدک نيز که در فاصله چندکيلومتري در شرق خيبر و در واقع نزديک تر به مدينه بودند، همين آمادگي را اعلام کردند. بدين ترتيب فدک بدون جنگ به پيامبر(صلي الله عليه وآله) واگذار شد. اين قبيل اموال به لحاظ فقهي، اختيار کاملش در دست پيامبر بود که آن حضرت آن را به فاطمه زهرا(عليها السلام) بخشيد; اما همان گونه که معروف است پس از رحلت پيامبر، فدک به تصرف حکومت وقت درآمد. در حال حاضر به جاي فدک شهري آباد و پررونق با نام الحائط قرار دارد.(٣)

[١] مثل بردن زيره به کرمان.
[٢] نکـ : معجم المعالم الجغرافيه في السيرة النبويه، ص ١١٨. ميان مدينه و الشريف ١٦٣ کيلومتر فاصله است. ٣ . در اين باره بنگريد به: مدينه شناسي، ج ٢، بخش مربوط به نبرد خيبر; و نيز مقاله فدک نماد مظلوميت اهل بيت از محمدتقي رهبر، در مجله ميقات حج ، ش ٣٤، زمستان ٧٩، ص ١٨٣ـ١٥٨