آثار اسلامي مکّه و مدينه - جعفريان، رسول - الصفحة ٢٥٨

تلّي است در قبا، در پشت مخازن آب چاه زرقاء. همانجا گفته شده که اين مسجد هنوز باقي است. ساختماني است بدون سقف، در کنار مستودعات غسّان در قبا، در جنوب غربي مسجد قبا. در حاشيه غربي آن هم بناي مصبح و ثنية الوداع است که رسول خدا(صلي الله عليه وآله) در آنجا مورد استقبال قرار گرفت.[١] اين جز ثنيّة الوداعي است که در غرب مسجد النبي و در مسير شمال غرب مدينه قرار داشته است. برخي ديگر، مسجدي را که در حال حاضر به نام مسجد الصبح ناميده مي شود و در قبا قرار دارد، همان مسجد مصبح مي دانند که به اين صورت تغيير نام داده است. اين مسجد در جنوب مسجد قبا، در فاصله يک کيلومتري آن، در پشت خزانات مصلحة المياه و الصرف الصحي قرار دارد. ديوارهاي مسجد يک متري، بدون سقف و در مجموع در حدود بيست متر مربع مي باشد که فرش هايي نيز در آن پهن شده و محلي هم به عنوان محراب در آن مشخص شده است. مسجد التوبه منطقه عُصْبه در غرب مسجد قبا و از آبادترين مناطق اين ناحيه است. زماني که مهاجران نخست به مدينه آمدند، شماري از آنان در اين محل استقرار يافتند که سالم مولي ـ خدمتکار ـ حذيفه براي آنان نماز مي خواند. عباسي نوشته که او جاي مسجد را در نزديک بئر هجيم يافته است.[٢] خيّاري نوشته است که مسجد مزبور داخل باغ شيخ ابراهيم ترکي مهندس مکانيک است که در اداره عين الزرقاء مشغول کار است. در کتاب خيّاري، تصويري از بناي مخروبه مسجد التوبه چاپ شده است.[٣] محمد الياس عبدالغني هم نوشته است که محل مسجد، در غرب مسجد قبا، دست