نخست: مسجد محله. دوّم: مسجد مرکزي در شهر براي نمازگزاران شهر با عنوان مسجد جامع. سوّم: مصلاّيي براي مراسم نماز عيد براي تمامي مردم يک منطقه. و چهارم: مسجدالحرام براي حضور همه مسلمانان. مسجد در عصر آغازين اسلام، افزون بر عبادت، مرکزي براي اداره حکومت نيز بود. پس از آن، به عنوان مدرسه نيز مورد استفاده قرار گرفت. بعدها وقتي دارالحکومه و مدرسه ساختند، مسجد به عبادت اختصاص داده شد; گرچه گهگاه از آن به عنوان مدرسه نيز استفاده مي شده است. در واقع، مسجد تکيه گاه تمامي مسلمانان در اتکال به خداي واحد قهّار و سمبل قداست، پاکي، تقوا و وحدت جامعه اسلامي است. ٣ ـ نخستين خانه اي که براي مردم ساخته شد تا در آن به عبادت خدا بپردازند، بيت الله الحرام است. بنابر اين، بايد مسجدالحرام و کعبه را قديمي ترين محل عبادت دانست. قرآن علاوه بر مسجدالحرام از مسجدالأقصي نيز ياد کرده است. اينها مساجدي است که پيش از اسلام نيز وجود داشت. بعلاوه، اهل کتاب نيز مراکز عبادت خاص خود را داشته اند. مسجدالنبي را هم که شرحش خواهد آمد بايد به دو مسجد پيشگفته ضميمه کرد. در واقع، نخستين مسجدي که در اسلام بر پايه تقوا ساخته شد، مسجد قبا بود که در سال نخست هجري، بلافاصله پس از هجرت رسول خدا(صلي الله عليه وآله) به يثرب و وارد شدن ايشان به محله قبا ساخته شد. و گفتني است نخستين کسي که مسجد ساخت، عمار ياسر بود که در تأسيس مسجد قبا نقش اول را داشت. پس از آن، مسجدالنبي در يثرب يا مدينة النبي(صلي الله عليه وآله) ساخته شد. به دنبال آن، هريک از طوايف عرب در ناحيه خود مسجدي ساختند. آنان از رسول خدا(صلي الله عليه وآله) مي خواستند تا در نقطه اي که براي مسجد انتخاب کرده بودند، نماز بگزارد. سپس محل نماز رسول خدا(صلي الله عليه وآله) را به عنوان مسجد محله خود بنا مي کردند. حتي اگر در آغاز قصد ساختن مسجد نداشتند، محل نماز رسول خدا(صلي الله عليه وآله) را به عنوان مسجد و نمازخانه انتخاب مي کردند. ابن شَبّه فهرستي از مساجدي که