آثار اسلامي مکّه و مدينه - جعفريان، رسول - الصفحة ١٧٧

مي کردند.[١] پيش از اسلام بخش اصليِ منطقه حدّفاصل حرّه شرقي تا قبا، در اختيار يهوديان بني قريظه بوده است. مسجدي که در حال حاضر به خطا به مسجد فضيخ شهرت دارد و در اصل نامش مسجد بني قريظه است، مي تواند گوياي محل سکونت آنها در حدفاصل قبا تا حرّه شرقي باشد. جمعيت بني قريظه و منطقه آنان وسيع بوده; به طوري که گاه حرّه واقم يا شرقي را به نام حرّه بني قريظه مي ناميده اند.[٢] طايفه خزرج که جمعيت شان سه برابر اوس بود، در نواحي مرکزي و پيش از آن، در حوالي حرّه غربي مي زيستند. مرکز اين منطقه، به تقريب، شارع سلطانه ـ عثمان فعلي ـ تا مسجد قبلتَين و منطقه مساجد سبعه مي باشد. منطقه ياد شده در سمت جنوب، تا نزديکي قباي غربي و در اصل منطقه بطحان امتداد مي يابد; به عبارت ديگر حرّه غربي از شمال به جنوب، از مسجد قبلتَيْن آغاز شده و تا وادي رانوناء در نزديکي قبا و جايي که مسجد جمعه واقع است، امتداد دارد. منطقه شمال حره غربي، منطقه اي کشاورزي است که باغ هاي فراواني در آن بوده و تا دامنه احد مي رسد. آب اين بخش از وادي عقيق تأمين مي شود که شهرت فراوان دارد. برخي از ساکنان ثروتمند مدينه در همين ناحيه قصرهايي ساختند که بناي آن تا قرن ها سرپا بوده و سفرنامه نويسان دوره قاجاري، آنها را مشاهده و وصف کرده اند. حرّه جنوبي، جز بخشي از آن، که به نوعي امتداد حرّه غربي است و نامش حرّه مَعْصَمُ العليا، شامل حرّه هاي کوچکي است که هر کدام نامي محلي دارد و نواحي خاصي از منطقه قبا را پوشش مي دهد. حد فاصل اين حره ها، به ويژه سمت شمال قبا، باغ ها و نخلستان هاي بسيار زيبايي است که قبا را به صورت منطقه اي حاصلخيز نشان مي دهد. گفتني است جمعيت عربِ يثرب، بسيار بيش از يهوديان بوده است. با اين حال، ميان دو قبيله عرب، نزاع هاي زيادي جريان داشت و اين نزاع ها به ميان قبايل يهود نيز سرايت کرده بود.