پنجم: هر گاه صاحب مصيبت، به نظر عقل در صروف دهر و مدار دنيا نگرد [در يابد] كه سرشته به كدورت و عناء و مصيبت و بلا است و آنچه از صوارف و حوادث در آن واقع و جارى مى‌شود، مقتضى سرشت و جبلّت اوست و در موجبات طبيعتش افتاده است، و اگر احيانا خلافش اتفاق افتد، خلاف روش و عادت او از حيث امرى ديگر است.

مترجم را در لوازم طبع دهر و روزگار، قصيده‌اى است كه يك شعر از آن اين است:

خلاف عادت از او كس نديده است كه بود		كمينه عادت ديرينه‌اش خلاف و نفاق‌

خصوصا نسبت به بزرگان و صاحبان شرف و نبالت از انبياء و اولياء كه بر ايشان از شدائد و اهوال نازل شده است، آنچه وهم و خيال از تصويرش قاصر است.

مترجم اين بيت را در خاطر داشت و در اين موقع مى‌نگارد:

انظر الى الدهر ذى الأضغان و الغير		لا سيّما لاولى الاوضاح و الغرر

چنان كه در تواريخ و مصنفات هر عصر و زمان مسطور است و بر السنه و افواه اهالى سير و خبر مذكور. و اگر بعضى از آنها نگاشته آيد، مجلدات و كتابها خواهد شد بدرستى كه پيغمبر خداى- ٦- فرموده است:

«اشدّ الناس بلاء الأنبياء ثم الاولياء ثمّ الامثل فالامثل.»

[١]: «سخت‌تر از مردم از حيث بلاء و محنت، پيغمبران و دوستان خدا هستند و بعد، تا هر درجه كه فرود آيد.» نيز فرموده است- ٦-.

«الدنيا سجن المؤمن و جنة الكافر»

[٢] «دنيا زندان اهل ايمان است و بهشت زشت كيشان».

بتحقيق گفته شده است كه در دنيا، في الحقيقة لذتى نيست و لذتهاى او دفع آلام است و اينك خوشتر آنها از حيث بهجت و التذاذ، مباشرت زنان كه بقاى نسل بر آن مترتّب‌

[١] كافى ٢: ١٩٦؛ سنن ابن ماجه ٢: ١٣٣٤؛ سنن ترمذى ٤: ٢٨؛ مسند احمد ١: ١٧٢، ١٨٠، ١٨٥؛ سنن دارمى ٢: ٣٢٠؛ مستدرك حاكم نيشابورى ١: ٤١ و ٤: ٣٠٧ با تفاوت اندكى.

[٢] من لا يحضره الفقيه ٤: ٢٦٢؛ امالى طوسى ٢: ١٤٢؛ صحيح مسلم ٤: ٢٢٧٤؛ مسند احمد ٢: ٣٢٣؛ سنن ابن ماجه ٢: ١٣٧٨.