شرح مناجات شعبانيه - محمدى گيلانى، محمد - الصفحة ٩٥ - تقسيم قواى محركه حيوانى

قوه شوقيه كه همان باعثه و نزوعيه است، خاستگاه دو قوه به نامهاى قوه شهويه و قوه غضبيه است، زيرا صورتى كه در قوه دراكه مرتسم مى‌گردد، چنانچه مطلوب و نافع و ملايم با طبع ادراك كننده باشد، اعم از آنكه واقعا نافع باشد يا نه، پس از تماميت مبادى اراده به كمك قوه شوقيه در اشتداد و تأكيد شوق و تصميم عزم، همين قوه باعثه، قوه عامله را بر تحريك آلات حركت از اوتار و رباطات بر مى‌انگيزد تا صورت مطلوب در خارج از ظرف ادراك عينيت يابد، و در اين صورت اين قوه را قوه شهويه مى‌خوانند.

و چنانچه صورت مترسم شده در ظرف ادراك، منافر با طبع ادراك كننده باشد، اعم از آنكه واقعا هم چنين باشد يا نه، پس از تماميت مبادى اراده چنانكه گفتيم، همان قوه باعثه، قوه عامله را بر تحريك آلات حركت بدن در مقام دفاع و انتقام بر مى‌انگيزد، و در اين صورت، اين قوه را قوه غضبيه مى‌نامند.

انسان از آن جهت كه حيوان است، واجد اين قوه (شهوت و غضب) است و اين دو قوه از اساسى‌ترين نيروهاى عمران و تمدن است، و انسان از آن جهت كه انسان است، داراى دو قوه ديگرى است كه به نامهاى قوه نظرى و قوه عملى است و به تعبير صحيحتر، عقل نظرى و عقل عملى است كه شناخت هر يك از آنها و معرفت حدود فعاليتشان و قرابت و خويشاونديشان نسبت به يكديگر، موكول به مراجعه كتاب اشارات و طبيعيات شفا و نظائر اين‌ها است.