شرح مناجات شعبانيه - محمدى گيلانى، محمد - الصفحة ١٠٥ - نياز ممكنات به علت تامه

انجام و اجراى آن امر تفويض شده بر خداوند متعال اعتماد كند و مآلا معنى «توكل على الله» تحقق يابد، بلكه برهان و قرآن در اين جهت هماهنگند كه: «ان الامر كله لله»[١] و با آهنگ انحصارى مخصوص، جمله اهل عالم را بدون استثنا از تملك هر امرى، نا اميد مى‌سازد و حتى با خطابى خاص، اشرف موجودات، خاتم الانبياء ٦ را از تملك كمترين امرى مأيوسش مى‌فرمايد: «ليس لك من الامر شي‌ء».[٢] بنابر اين، امرى در اختيار كسى نيست تا به حقتعالى تفويض كند، و در انجام آن بر حضرتش اعتماد كند و او را ثقة و مؤتمن در امر مزبور بداند و مقام «توكل على الله» را كه از دشوارترين منازل سالكين الى الله است حائز شود، زيرا امرى نيست تا تسليم خداى تعالى كند و آن حضرت را وكيل خود گرداند! پس با اين عنايت، يعنى عنايت توحيد ذات اقدس واجب الوجود، و به تبع آن توحيد الهيت و تدبر امور، توكل على الله غير معقول است زيرا بى موضوع است، پس ناگزير تحقق «توكل على الله» با عنايت ديگرى است كه درك آن در توان قريحه: «يكاد زيتها يضي‌ء و لو لم تمسسه نار» مى‌باشد.

نياز ممكنات به علت تامه‌

بديهى است كه ممكن الوجود في حد ذاته هيچ‌گونه اقتضايى ندارد، و نسبت آن به وجود و عدم، على السواء است پس ناچار در

[١] - آل عمران- ١٥٤.

[٢] - آل عمران- ١٢٨.