شرح مناجات شعبانيه - محمدى گيلانى، محمد - الصفحة ١٠٨ - نياز به اسباب طبيعى و امدادهاى روحى

مرتبط ساخته، بلكه در اراده و قدرت خداى تعالى مستهلك نموده است، و لازم آن، آنكه آنچه را كه خدا مى‌خواهد، خواسته اوست، و طبعا هيچ فعلى از وى صادر نمى‌گردد مگر آنكه نشأت گرفته از اراده خداوند- عز و جل- است، و خواسته‌هاى نفس اماره و هواجس و هوساتش، بالتمام بر باد رفته است، زيرا اراده او فانى در اراده خداى سبحان است و با توجه به اينكه همه اسباب به او منتهى مى‌شود و او مسبب الاسباب است، و هر چه را كه اراده كند، تحقق آن حتمى است و هيچ چيزى ممكن نيست مانع نفوذ اراده حقتعالى شود، پس اعتماد كننده چنانى بر خداى عزيز و مقتدر، ظفرمند و پيروز است و سند پيروزى وى، آيه كريمه: «و من يتوكل على الله فهو حسبه ان الله بالغ امره قد جعل الله لكل شي‌ء قدرا»[١] مى‌باشد كه صراحتا متوكل على الله را در كفالت و كفايت خداى تعالى اعلام مى‌فرمايد كه بدون هيچ قيدى، امرش نافذ و فرمانش بالغ است و همه اسباب ديگر مقدر و محدود است، و احيانا اثر توكل بر خداوند متعال خرق عادت است. پس بى اعتنايى به اسباب طبيعى در تحصيل مطلوب نه صبغه از توكل ندارد كه بى ادبى و دهان كجى به كتاب و سنت و عقل است، و اعتماد بر آنها على سبيل الاصالة و الاستقلال نيز شرك است، بلكه حقيقت توكل على الله تعالى، اعتماد به خداوند متعال در انجام امور، و تفويض كارها به آن حضرت كه يگانه سبب غير مغلوب است و در عين حال اعتنا نمودن به علل طبيعى اما نه بر وتيره استقلال.

[١] - طلاق- ٣.