شرح مناجات شعبانيه - محمدى گيلانى، محمد - الصفحة ١٠٦ - نياز ممكنات به علت تامه

تلبس بوجود، نيازمند به علت است، و علت مفروض، چنانچه همه اعدام متصور را مسدود كند، چنين علتى را «علت تامه» مى‌گويند، كه با فرض وجود آن، عدم معلول، ممتنع است، و آن موجودى كه نهايتا همه شروط وجود ممكن با عنايت او تحقق‌پذير است، و همه اعدام متصور براى ممكن، با عنايت او مسدود مى‌شود، فقط ذات اقدس واجب الوجود تبارك و تعالى است، و در نظام هستى هيچ علت تام و مستقلى كه جميع شرايط وجود ممكنى را بالذات ايجاد كند و جميع اعدام را مسدود نمايد، موجود نيست، مگر حضرت واجب بالذات- عز و جل- مثلا اگر وجود ممكنى متوقف بر يكصد شرط باشد و فرض شود، علتى توان انجام آنها را دارد، باز هم چنين علتى استقلال در ايجاد ندارد و علت تامه نيست، زيرا يكى از اعدام ممكنه بر معلول مفروض، عدم آن، به عدم علت آن است و سد چنين عدمى در توان هيچ موجودى نيست و گر نه لازم مى‌آيد كه ممكن بالذات به واجب بالذات منقلب شود و فقط حضرت حقتعالى است كه فاعل تام و مستقل است و بقيه، فاعل استقلال نما، يا معداتند.

اما از اين نكته نبايد غافل شد كه خداوند متعال چون در غايت بساطت است و همه صفات ذاتيه‌اش به وجود صرف بر مى‌گردد، و در اين صورت، تجدد و تكثر و تغير در حريم ذاتش راه ندارد، و چنانچه امور متجدده و متكثره بدون وسائط، مباشرة از حقتعالى صادر شود، تجدد و تكثر در حريم ذات او لازم مى‌آيد، پس صدور متكثرات و متغيرات از باريتعالى محتاج به وسائط است، نه‌