شرح مناجات شعبانيه - محمدى گيلانى، محمد - الصفحة ١٧٩ - تسبيح و تحميد عبادت

همه اشيا را تسبيحگوى حق تعالى اعلام فرموده ولى مى‌فرمايد: ادراك تسبيح آنها فقه و فهم دقيق مى‌خواهد و شما نداريد. و از اين اثبات و نفى، خوب روشن مى‌شود كه تسبيح مسند به موجودات در آيه شريفه تسبيح، دلالت و آيت نيست، زيرا دلالت آنها تكوينا بر تنزيه خداى سبحان از نقائص در افق فهم مردم است، و نفى فهم چنين معنايى از مردم صحيح نيست.

و نكته دقيق آنكه جمله: «انه كان حليما غفورا» اشعار دارد بر اينكه اكتساب فقه و فهم دقيق براى ادراك تسبيح و حمد موجودات براى انسان‌ها ميسور است، ولى آنها مسامحه مى‌كنند و خداى تعالى در مسامحه آنان حليم و غفور است. و روشنتر در اين باب آيه‌ «و سخرنا مع داود الجبال يسبحن و الطير و كنا فاعلين»[١] كه دلالت روشن دارد بر اينكه مراد از تسبيح، تسبيح دلالت و آيت نيست، بلكه تسبيح طاعت و عبادت است به معناى حقيقى كلمه، زيرا جبال و طيور را تسخير فرمود و واداشت كه با داود- على نبينا و آله و ٧- تسبيح كنند و تسبيح آنها هماهنگ با تسبيح آن حضرت باشد، و چنين معنايى قابل حمل به لسان حال و تكوين نيست.

همين تسبيح طاعتى و عبادتى به معنى الكلمه بوده كه اصحاب رسول الله ٦ از سنگريزه در كف مبارك آن حضرت مى‌شنيدند، و اصحاب داود ٧ از جبال و طيور در هنگام تسبيح داود

[١] - انبيا- ٧٩.