و بنابراين أولياء خداوند- بهر حال- آن افرادى هستند كه به اين درجه از مقام قرب رسيده باشند. أولياء خدا خصوص مؤمنانى هستند كه خداوند در حيات معنوى و زندگى جاودانى، خود را ولىّ ايشان مى‌شمرد و متولّى امور ايشان مى‌گردد، و مى‌گويد: وَ اللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ‌[١] «و خدا ولىّ مؤمنان است.»

اينها مطالبى بود كه از تفسير «الميزان» و اجمالًا از رساله «الولاية» نقل شد. و از اينجا استفاده مى‌شود كه: حضرت علّامه نيز وَلِىّ را در همان معنىِ واحدى كه راغب اصفهانى اختيار كرده، اختيار كرده‌اند كه: دو چيز با همديگر آنطور متّحد و يگانه بشوند كه تمام حجابها از بين برود، و غير از ذات و وجود آنها هيچ فاصله و بينونيّتى بين آنها نباشد، بطورى كه هر چه بين آنها باشد از خودشان باشد.

و بنابراين، معانىِ ولايتى كه در قرآن آمده: از نصرت و يارى و محبّت و سائر اشتقاقات، همه به اين أصل بر مى‌گردد. و كمال حقيقى إنسان هم كه ولايت است: «هُنالِكَ الْوَلايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَواباً وَ خَيْرٌ عُقْباً»[٢] همين است كه مؤمن مى‌رسد به جائى كه بين او و بين پروردگار به هيچ وجه من الوجوه فاصله و حجابى نيست غير از ذات خودِ إنسان و ذات پروردگار؛ و تمام حجابها از بين رفته و تمام شوائب دوئيّت و غيريّت همه از بين رفته؛ و إنسان مانده است و پروردگار، و آنجاست كه هُو هُويّت پيدا شده، و اين دعا:

بَيْنِى وَ بَيْنَكَ إنِّيِّى يُنَازِعُنى‌		فَارْفَعْ بِلُطْفِكَ إنِّيِّى مِنَ الْبَيْن‌

[٣]

[١] - ذيل آيه ٦٨، از سوره ٣: ءَال عمران

[٢] - آيه ٤٤، از سوره ١٨: الكهف

[٣] - رساله« سير و سلوك منسوب به بحرالعلوم» ص ٩٨