به آنها اشاره داشت. ما، پيش ازا ين، به پاره‌اى از نمونه‌ها اشاره كرديم.[١] نمونه‌هاى ياد شده، گويايا ين است كه عنصر مصلحت، امرى بى‌پيشينه نيست. چيزى نيست كه حضرت امام خمينى، آن را بنابر نياز و كاستى‌هاى موجود در فقه، وارد انديشه سياسى اسلام كرده باشد، بلكه جايگاهى در متن دين دارد كه فقهاى شيعه، به مناسبت‌هاى گوناگون، از آن سخن گفته‌اند. البته آن بزرگواران، به دليل اين كه هيچ‌گاه تصميم‌گيرى سياسى ادارى جامعه، در اختيار آنان نبوده است، بحث‌هاى گسترده و ره‌گشايى، به ويژه در بخش مصلحت نظام نداشته‌اند. ويژگى امام راحل، درا ين بود كه اين بحث را از صورت تئوريك درآورد و به آن بعد عملى داد و به پژوهشگران عرضه كرد.

مصلحت در ديدگاه شيعه و اهل سنت‌

گروهى پنداشته‌اند: «مصلحت نظام» كه از سوى امام راحل، طرح شده، همان «مصالح مرسله» اهل سنت است؛ از اين‌روى، اشاره‌اى گذرا به فرق‌ها و ناسانى‌هايى كه اين دو ديدگاه با هم دارند مفيد و مناسب مى‌نمايد:

هرچند عالمان شيعه و اهل سنت، هر دو به عنصر مصلحت، توجه ويژه‌اى دارند و مسائل بسيارى را در باب‌هاى گوناگون فقه با آن پيوند زده‌اند، ولى با يك نگرش كلّى به سخنان عالمان اهل سنت درباره «مصالح مرسله» و بررسى فتواهايى كه بر اساس آن داده‌اند از يك سوى، و سخنان فقهاى شيعه، به ويژه امام خمينى، كه در آنها سخن از مصلحت به ميان آمده است، از ديگر

[١] - مجله« حوزه»، شماره ٥٦- ٥٧، مقاله جايگاه و قلمرو حكم و فتوا؛ مجله« فقه» كتاب اوّل، مقاله حكم حاكم و احكام اوّليه.