جنبش مشروطه، على‌رغم تمامى كاستى‌ها و گفت‌وگوها، نهضتى براى محدود ساختن نظام استبداد و تجديد قوا در برابر استعمار خارجى بود. اين نهضت، كه دستاوردهاى فراوان سياسى- اجتماعى براى ملت ما داشت، با فتاوى و ارشادات مراجع دينى نجف و ايران، سامان يافت.

گرچه تاريخ‌نويسان تحريف‌گر، تلاش داشته و دارند كه از آن نقش، به سادگى گذر كنند، جمعى ديگر را در عرض مراجع مؤثر در جنبش مشروطه، چهره كنند و از اوصاف و آثار آنان، سخن برانند، اما اين تلاش‌ها، ناكام مانده‌اند و مى‌مانند. با اولين نگاه منصفانه مى‌توان دريافت كه جنبش مشروطه، نهضتى متكى به «فتوا» بود و نه روزنامه قانون!

امام، درباره تلاش مرجعيت در اين نهضت فرموده‌اند:

اين نهضت [مشروطيت‌] از نجف شروع شد، به دست علما. در ايران هم با دست علما بود ... آن محمد على ميرزايش را همه مى‌شناسند؛ چه آدم، چه جانورى بوده است. ديگرانش هم همين‌طور. در مقابل اين مشت استبداد، علما قيام كردند و يك نهضتى به وجود آوردند. و منع آنها ... از آن وقت [زمان استبداد] بهتر شد، منتهانه مثل آن چيزى كه مى‌خواستند.[١] مبارزات مستقيم و غيرمستقيم روحانيت و مرجعيت در برابر نظام استبدادى رضاخانى، بخش تابناك تاريخ مرجعيت است. حكومت كودتا، اولين رژيم سياسى در ايران است، كه به اشارت غربيان برپا شد و نظام زندگى‌

[١] - همان، ص ٢٥٩.