بحث در كتاب‌هاى اصول و فقه، از نوآورى‌ها و كارهاى ابتكارى دانشمند بزرگ شيعه، شيخ مرتضى انصارى (م. ١٢١٨ ه. ق) است. اين اصولى و فقيه نامدار، در فرائد الاصول هنگام بحث از قاعده لا ضرر[١]، هم‌چنين در مكاسب قسمت خيارات، مبحث شروط صحت شرط[٢] و در رساله «المواسعه و المضايقه» كه در انتهاى مكاسب، به چاپ رسيده‌[٣]، بحث‌هاى ابتكارى و رقيقى درباره حكم ثانوى، طرح كرده است.

اصوليان و فقيهان، پس از شيخ انصارى، اين بحث را پى گرفتند و در لابه‌لاى مباحث خود و به مناسبت‌هاى گوناگون، تحقيقاتى در اين باره انجام دادند، از جمله امام خمينى كه در آثار علمى خود، بحث‌ها و نكته‌هاى مهمى در اين باره ارائه داده است كه بسيارى از آنها ابتكارى و برگرفته از مبانى ويژه ايشان است.

هدف اين مقاله، گردآورى ديدگاه‌هاى امام خمينى درباره حكم ثانوى از آثار نوشتارى ايشان و ارائه پاره‌اى تحليل‌ها و شرح‌ها درباره آنهاست. پيش از هرچيز خوب است بدانيم در تبيين و تحليل حكم ثانوى و فرق آن با حكم اولى، تعبيرات بسيارى در نوشته‌هاى صاحبان قلم ديده مى‌شود، ولى بيشتر اين تعبيرها، بى‌اشكال و مناقشه به نظر نمى‌رسد. آنچه در اين ميان خالى از اشكال به نظر مى‌آيد، تعريفى است كه مى‌توان از كلمات و مباحث شمار زيادى از فقيهان و اصوليان برداشتكرد و آن را به مشهور نسبت داد.

[١] - شيخ انصارى، فرائد الاصول، ص ٥٣٥- ٥٣٦.

[٢] - همو، مكاسب، ص ٢٧٧- ٢٧٨، چاپ سنگى.

[٣] - همان، ص ٣٥٤.