است روشن، هيچ‌كس جامع بودن دين را نسبت به امورى كه خارج از هدف دين باشد، تفسير نكرده و نمى‌كند، بلكه بر اساس باور خود از هدف دين، به جامع بودن دين مى‌نگرد و درباره آن سخن مى‌گويد. قبض و بسط هدف دين در باورهاست كه سبب مى‌شود تفسير جامع بودن دين، قبض و بسط يابد و مرز و شمول دين كم و بيش گردد. جامع بودن دين، به معناى سياسى و اجتماعى بودن و داشتن برنامه براى برپايى حكومت دينى، از باورى بر مى‌آيد كه حكومت و جامعه را، مورد نظر دين مى‌بيند و برپايى حاكميت عدل در جامعه دين‌داران را از هدف‌هاى دين مى‌داند. به گمان او، كسى كه اين مؤلفه را از فرهنگ دين بيرون براند، يك هدف دين را كنار نهاده است. پس گام نخست براى دست‌يابى به تفسيرى درست از جامع بودن دين، دانستن هدف‌هاى دين و داورى درباره آنهاست. از دو راه مى‌توان هدف و يا هدف‌هاى دين را دانست:

١. بررسى متون دينى.

٢. جست‌وجوى عقلى.

براى به درازا نكشيدن بحث، با توجه به آنچه پيش‌تر ياد شد، از هدف‌هاى مورد اتفاق سخن نمى‌گوييم و تنها از فرضيه و انگاره‌اى سخن مى‌گوييم كه اختلافى است. از تقسيم‌بندى گذشته دانسته شد كه دو هدف بى‌گفت‌وگوست: بيان امور معنوى مانند: پرستش، تقرب، كمال روح و ... و ديگر برآوردن سعادت اخروى. اين دو امر را همگان از رسالت و هدف دين مى‌دانند. حتى آن بخش ازا مور دنيايى كه در سعادت اخروى به كار مى‌آيند و به رشد معنويت و كمال بشر يارى مى‌رسانند، دست‌كم، به عنون امورى‌