حقيقت بين جبرگرايان ميانه رو[١] و جبرگرايان افراطى‌[٢] اختلافى در وقايع و حقايق عينى مربوط به رفتارها وجود ندارد، هر دو دسته مى‌پذيرند كه رفتارها از اراده و شخصيت آدمى نشأت گرفته، و اراده و شخصيّت انسان‌ها نيز تحت تأثير عوامل فوقانى قرار دارد، اختلاف اساسى بين اين دو دسته در نحوه تفسير و نتيجه‌گيرى از اين حقايق عينى است، برخى جبرگرايان افراطى از اين حقايق عينى چنين نتيجه مى‌گيرند كه بنابراين انسان در برابر رفتارى كه از او سر مى‌زند هيچ گونه مسئوليت اخلاقى ندارد، در حالى كه جبرگرايان معتدل از اين حقايق عينى چنين نتيجه‌گيرى نمى‌كنند، بلكه على رغم آن حقايق عينى، انسان را از نظر اخلاقى در برابر رفتار خويش مسؤول مى‌دانند. تلاش ما در اينجا اين است كه آنچه را جبرگرايان افراطى نتيجه مى‌گيرند تبيين كنيم، و نيز دليل آن را توضيح داده و نتيجه‌گيرى آنان را از اين حقايق عينى توجيه و تفسير كنيم.

٦. بدين منظور از فرقى كه آقاى كامپل در مقاله ارزشمند خود تحت عنوان «آيا اراده آزاد يك مشكل كاذب و درون تهى است؟»[٣] بين دو مفهوم از «مسئوليت اخلاقى» بيان كرده است استفاده مى‌كنم. او مى‌گويد دو نوع متفاوت از افراد به دو نوع متفاوت از شرايط براى حكم به «مسئوليت اخلاقى» فرد در برابر رفتار خويش نيازمندند.

نوع نخست: افراد معمولى غافل و بى‌اطلاع از نظريات علمى و فلسفى و انديشه‌هاى دينى. اينگونه افراد هنگامى كه رفتار انسانى را همراه با اجبار يا اضطرار مى‌بينند فاعل را از «مسئوليت اخلاقى» در برابر رفتار خويش مبرّا مى‌دانند، و هنگامى كه رفتارى را مطابق خواسته‌ها و تمايلات معقول فاعل مى‌بينند و آن را ناشى از تصميم وى مى‌يابند، او را در برابر رفتار خويش مسؤول دانسته، و رفتار او را برخوردار از «مسئوليت اخلاقى» مى‌دانند. از ديدگاه اين افراد، تنها شرط مسئوليت اخلاقى رفتار، اين است كه رفتار انسان از اراده و خواست او نشأت گرفته باشد، و به وسيله اجبار عامل ديگرى صادر نشده باشد. اين حقيقت كه فاعل، سازنده و تعيين كننده نهايى شخصيت و خوى و خصلت‌هاى خويش نيست، در نظر چنين افرادى مانع داورى اخلاقى درباره رفتار او و تحمل مسئوليت اخلاقى رفتار خويش نيست.

[١] .Soft Determi nists .

[٢] .Hard Determ inists .

[٣] .Is Freewill A Pseudo Problem ?