آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١٥٣ - ٣ مسلك ناسازگارگرايان جبرگرا
من مىتوانم براى تغيير شخصيت خود به شخصيت دلخواه، تلاش و رفتارى را انتخاب كنم كه با شخصيت دلخواه من سازگار است.
فرض كنيد من در برابر دو تمايل متضاد قرار گرفتهام. از يك سو تمايل شديد به شهرت، و از سوى ديگر تمايل شديد به خدمت بىنام و نشان به مردم، افزون بر اين فرض كنيد با شيوه درمانى آشنا شدهام كه مىتواند شخصيت مرا شخصيتى شهرت پسند يا فضيلت پسند روى گردان از شهرت بسازد، و تمام شرايط و امكانات لازم براى انتخاب هر يك از اين دو نوع شخصيّت و ايجاد دگرگونى متناسب با آن براى من فراهم است، به عقيده مِل انتخاب هر يك از دو راه براى من مقدور است.
بنابراين، مادام مىتوانيم شخصيت خود را بنابر عقيده مِل آنچنانكه خود مىخواهيم بسازيم، دترمينيسم[١] نه تنها با مسئوليت اخلاقى در برابر «رفتار معيّن» سازگار است، كه به رغم محدوديتها، با داورىهاى اخلاقى درباره «شخصيت آدمى» نيز سازگار است.
٤. اگرچه سخن مِل در وصف جبرگرائى ميانهرو[٢] كه آن را نوعى «دام فريب» ناميد اغراقآميز به نظر مىرسد لكن خيلى دور از حقيقت نيست. زيرا جبرگرايان افراطى[٣] هيچگاه تأثير تمايلات و تلاش و انتخاب فاعل را در «خلاء رفتارى» منكر نبودهاند، بنابراين تأثير خواست و تمايل و انتخاب فاعل در شكلگيرى «رفتار» مورد نزاع اصلى بين جبرگرايان افراطى و جبرگرايان غير افراطى يا سازگار گرايان نبوده و نيست.
مورد نزاع اصلى سرچشمهاى است كه اراده و تمايلات انسانى كه منشأ پيدايش انتخاب و اراده مىشوند از آن برخاسته و از آن مايه مىگيرد. جبرگرايان افراطى[٤] مىتوانند در برابر تفسيرى كه هيوم و مل درباره «رفتار ارادى» ارائه مى كنند چنين گويند: مىپذيريم كه تمايلات و اراده و انتخاب انسان رفتار ارادى او را شكل مىدهند، لكن سخن در اين است كه منشأ اين انتخاب و اراده، و تمايلاتى كه وراى آن انتخاب و اراده قرار دارند چيست؟
در هر صورت، سرانجام تمايلات و اراده و انتخاب «فاعل» و نيز ساختار شخصيتى او ريشه
[١] .Determi nism .
[٢] .Soft Det erminism .
[٣] .Hard Dete rminism .
[٤] .Hard Deter minists .