جديد توليد با روابط قديم توليد بوجود مى‌آيد، انعكاس اجتماعى اين تضاد، در تضاد بين طبقه قديم جامعه كه طرفدار ابزار و روابط قديم توليدند، با طبقه جديد جامعه كه طرفدار ابزار و روابط جديد توليدند پديد مى آيد. اين تضاد اجتماعى مبارزه و جنگ دو طبقه قديم و جديد را به دنبال دارد، كه سرانجام منجر به انقلاب اجتماعى نوينى خواهد شد كه طبقه اجتماعى جديد طرفدار ابزار و روابط جديد توليد، جبهه هميشه پيروز اين مبارزه اجتماعى است‌[١].

نظريه هگل درباره روح مطلق حاكم بر جهان و تاريخ را نيز بايد از نظريه‌هاى جبر اجتماعى برشمرد به عقيده هگل: «خدا جهان را اداره مى‌كند، طرح و نقشه‌اى كه خدا بر وفق آن جهان را اداره مى‌كند تاريخ است»[٢].

در روانشناسى نيز نظريه‌هاى گوناگون طرفدار جبر عوامل و علل روانى وجود دارد، از جمله معروف‌ترين نظريات جبرگرا در عرصه روانشناسى نظريه «غريزه جنسى» فرويد است.

فرويد معتقد بود اراده و شخصيت آدمى از افكار و عواطفى نشأت مى‌گيرد كه نتيجه جبرى ناكامى جنسى ناشى از محدوديت‌هاى جنسى است. عقده اوديب موجب پيدايش تمايلات جنسى مى‌شود، كه در پى آن عواطف و احساسات و افكار آدمى براى جبران محروميّت جنسى به تكاپو و تلاش برخاسته، و ساختار شخصيت آدمى را شكل مى‌دهند. با شكل‌گيرى شخصيت روانى انسان خواسته‌ها و تمايلات انسان همسوى با شخصيت روانى او جهت يافته و اراده و رفتارهاى ارادى انسان را شكل مى‌دهند.

ادگار پچ مى‌گويد: «به نظر مى‌رسد لازم است خطوط كلى «عقده اوديب» را ترسيم كنيم، عقده‌اى كه نه تنها سنگ بناى غريزه جنسى كودك است كه آفريننده زندگانى جنسى و اجتماعى افراد بالغ نيز هست»[٣] فرويد مى‌گويد: «بنابراين در جمع‌بندى اين تحقيق مايلم تأكيد كنم كه نتيجه اين تحقيق نشان مى‌دهد كه آغاز مذهب، ارزشهاى معنوى جامعه وهنر، همگى در نقطه «عقده اوديب» به يكديگر مى‌پيوندند»[٤].

آزادى اراده انسان پايه اصلى حقوق را نيز تشكيل مى‌دهد، حقوق اساسى، حقوق قراردادها،

[١] . ر. ك:Karl Marx ,Capital Vol ,l .p ٦٣ .

[٢] .Philosophy Of History ,P ٦٣ .

[٣] . فكر فرويد، ترجمه جوزف عبد الله: ٦٤.

[٤] .Freud .Totem Taboo ,P ٢٨١ .