در اين داستان نظريه جبر وراثت مطرح شده است، كه بر اساس آن شخصيت و رفتار انسان محكوم جبرى عامل وراثت شناخته ميشود و در نتيجه، تربيت در برابر عامل وراثت بى اثر و فاقد نقش مؤثر در شكل دهى رفتار و شخصيت انسان قلمداد مى‌شود.

بنابر نظريه جبر وراثت، آدمى در برابر عامل وراثت از آزادى اراده و تصميم برخوردار نيست، زيرا آنچه اراده آدمى را شكل داده و جهت مى‌دهد همان عامل وراثت است كه به طور جبرى و تخلّف‌ناپذير انگيزه‌هاى معيّنى را در اندرون آدمى مى‌پروراند، اين انگيزه‌ها كه همسوى عوامل وراثتى شكل مى‌گيرند علل اصلى و جبرى پيدايش اراده و رفتارهاى ارادى انسان خواهند بود.

اگر اين نظريه پذيرفته شود، راه براى تربيت انسان بسته خواهد شد، و چاره‌اى جز اين نخواهد بود كه هر انسانى در برابر آنچه عوامل وراثت دريافت شده از نسل‌هاى قبل بر او ديكته مى‌كنند تسليم محض باشد، زيرا هر تلاشى در راه جلوگيرى از تأثير عامل جبرى وراثت طبق گفته سعدى تلاشى بى حاصل و بى ثمر خواهد بود.

در برابر اين نظريّه، نظريّه ديگرى وجود دارد كه اراده انسان را مستقل از عامل وراثت مى‌داند، و بر اين باور است كه اگر چه عامل وراثت مى‌تواند در اراده انسان اثر گذار باشد، لكن انتخاب اثرپذيرى از عامل وراثت، يا هر عامل برونى ديگرى، به دست خود انسان است، و اين انسان است كه با قدرت آزادى اراده خويش مى‌تواند شكل اراده و رفتار ارادى و در نتيجه شخصيت و سرنوشت خويش را برگزيند.

اين نظريّه را قرآن كريم به شيوه‌هاى گوناگون بيان كرده و مورد تأكيد قرارداده است. از جمله آيات متعددى كه خداى متعال را با وصف‌ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ يُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِ‌[١] توصيف كرده‌اند. در روايات وارده از ائمه معصومين (عليهم السلام) «حى» به معناى مؤمن و «ميّت» به معناى كافر تفسير شده است، كه به معناى آن است كه مؤمن مى‌تواند از كافر متولد شود، و كافر نيز مى‌تواند از مؤمن متولد شود[٢]. بنابراين، نظريه جبر وراثت توسط قرآن كريم به صراحت نفى گرديده است.

در منابع دينى اسلامى در حكايت داستان پيامبرى به‌نام «يوذاسف»- كه احتمالًا همان بوداى معروف است- پدر او سلطان ستمگر و ضد دينى معرفى شده كه به شدت به نابودى مردمان‌

[١] . سوره روم: ١٩.

[٢] . تفسير قمى، ٢١١: ١.