پاسخگوئى و مسئوليت انسان در برابر رفتار خويش خواه در حقوق مدنى و حقوق قراردادها، و خواه در حقوق جنائى، بستگى به ميزان آزادى انسان در تصميم‌گيرى، و ميزان دخالت اراده آزاد انسان در شكل‌گيرى رفتار و شخصيت او دارد.

يكى از مهم‌ترين مباحث مربوط به حقوق جنائى و نيز روانشناسى جنائى، نقش تربيت و تعليم در شكل‌گيرى شخصيت بزهكار است. نظريه‌اى كه شخصيّت بزهكار را نتيجه حتمى نوع تربيت او مى‌داند، مسئوليت اصلى جنايت بزهكار را متوجه مربيان او مى‌داند، و راه را براى اصلاح جامعه، و كاهش يا ريشه كن سازى جنايت در جامعه را، منحصر در اصلاح فضا و عوامل تربيتى جامعه مى‌داند.

اين مباحث و همه مسائلى كه با رفتار ارادى انسان در ارتباطند- كه دامنه گسترده‌اى به گستردگى همه علوم انسانى را در برمى‌گيرد-. به بحث آزادى اراده انسان، و رابطه اين آزادى با قانون جبر علّى يا علّيت جبرى ارتباط دارد. حل مشكل رابطه علّيّت جبرى‌با آزادى انسان، و توجيه عقلانى قدرت انسان بر تصميم‌گيرى آزادانه، و ميزان دخالت اراده آزاد انسان در شكل دهى رفتار و شخصيت و سرنوشت آدمى- كه موضوع اصلى پژوهش ماست- شالوده اصلى كليه مباحث مربوط به علوم انسانى است.

در پژوهشى كه پيش رو داريم به بررسى حل اين مشكل خواهيم پرداخت: كه آيا قانون علّيّت با آزادى انسان سازگار است؟ يا آن كه نتيجه پذيرش قانون علّيّت عمومى تسليم در برابر نظريه جبر عمومى و نفى آزادى انسان در رفتار است.

اين پژوهش را در چهار فصل به شرحى كه خواهد آمد به پايان خواهيم برد:

در فصل نخست به پيشينه مشكل فلسفى آزادى و علّيّت در تفكر فلسفى و كلامى اسلامى بطور اجمال مى‌پردازيم، و در فصل دوم آخرين نظريه‌هاى فلسفى مطرح در انديشه اسلامى را در رابطه با حل مشكل آزادى و علّيّت مورد بررسى و نقد قرار خواهيم داد. در فصل سوم: نظريه‌هاى فلاسفه معاصر مغرب زمين را در رابطه با مشكل آزادى و علّيّت بررسى و نقد خواهيم كرد، و در فصل چهارم، نظريه «الزام اخلاقى»- كه طرح پيشنهادى نويسنده اين سطور در رابطه با حل مشكل رابطه آزادى و علّيّت است- را تبيين خواهيم كرد.