آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ٨٨ - نقد نظريه عليت فاعلى

در تفكر اسلامى دارد كه به نظريه «لا جبر ولا تفويض بل أمر بين الأمرين» شهرت يافته است، و ما در فصل پيشين به آن اشاره كرديم.

نقد نظريه علّيّت فاعلى‌

اين نظريه با اشكالات عمده‌اى مواجه است:

نخستين اشكالى كه بر سر راه اين نظريه وجود دارد مشكل نفى ايجاب علّى يا[١] است. همانگونه كه در گذشته نيز گفتيم جبر يا ايجاب علّى‌[٢] بر يك قاعده عقلى بسيار محكمى استوار است كه راهى براى نفى آن نيست، و آن قاعده‌[٣] امتناع ترجيح بلا مرجح است. كارى كه از فاعل ارادى‌[٤] سر مى‌زند بيش از دو حالت در آن متصور نيست:

١. به طور شانسى و اتفاقى سرزند كه در اين صورت همانگونه كه آقاى چيشولم معتقدند آزادى وجود نخواهد داشت، اضافه بر اين كه صدور شانسى و اتفاقى فعل از فاعل با قاعده علّيّت و امتناع ترجيح بلا مرجح‌[٥] كه قاعده‌اى بديهى و مسلّم است سازگار نيست.

٢. با ترجيح مرجّح معيّنى صادر شود كه در اين صورت راهى جز «جبرگرائى»[٦] يا «ايجاب علّى» وجود ندارد.

اين كه علّيّت علّت فاعلى بر دو قسم است: علّيّت ناشى از علّيت خارجى‌[٧] و علّيّت ناشى از ذات فاعل‌[٨]، و اين كه علّيّت در فاعل ارادى از قسم دوّم است، مشكلى را در اين زمينه حل نمى‌كند زيرا سؤالى كه پيش مى‌آيد اين است كه اگر علّيّت فاعل ارادى براى انجام فعل علّيتى ذاتى است، بنابراين صدور فعل از فاعل ارادى غير اختيارى خواهد بود، و اين همان دترمينيسم‌[٩]

[١] .Indet erminism .

[٢] .determ inism .

[٣]

. The Impo sibility Of The Prep onder ance Without A Pre ponderen t.

[٤] .The agent .

[٥]

. The I mposibi lity Of The Prepo nderance Without A Prepo nderent.

[٦] .deter minism .

[٧] .Transe unt Cause .

[٨] .Agent cause .

[٩] .determ inism .