بنابراين نظريه هيچگونه تناقضى بين «جبر»[١] با قضيّه «آزاد بودن انسان در برخى رفتارها» وجود ندارد، هنگامى كه رفتارى را «آزاد» مى‌ناميم، به هيچ وجه بدين معنا نيست كه از قانون «علّيت» آزاد و خارج از حاكميت آن است، و بهمين دليل است كه درباره برخى رفتارها به داورى اخلاقى مى‌نشينيم.

اگرچه در برخى موارد عواملى از برون، رفتار خاصى را بر «فاعل» تحميل مى‌كنند، يا آن كه «فاعل» تحت تأثير عواملى آزادى عمل خود را از دست مى‌دهد، لكن در بسيارى مواقع «فاعل» با آزادى كامل و با انگيزه و تمايل معقولى به تلاش و كارى دست مى‌زند، به گونه‌اى كه هيچ عاملى موجب سلب «اختيار و اراده فاعل» نشده، و فاعل با اختيار و اراده كامل خويش رفتار معينى را انتخاب مى‌كند.

حاكميت قانون علّيّت بر اين دو گونه رفتار «رفتار آزادانه و رفتار غير آزادانه» يكسان است، و هر دو محكوم قانون علّيت‌اند. آنچه اين دو نوع رفتار را از يكديگر متمايز مى‌كند محكوم بودن يا محكوم نبودن نسبت به قانون علّيّت حتمى نيست، بلكه آنچه اساس تمايز و تفاوت اين دو نوع رفتار با يكديگر است تفاوت «نوع علّت» در هر يك از اين دو نوع رفتار است.

٣. ديگر آنكه هيچ گونه تضاد يا تناقضى ميان «جبر»[٢] و مسئوليت اخلاقى‌[٣] وجود ندارد. هنگامى كه شخصى را نسبت به رفتار معينى از نظر اخلاقى مسؤول مى‌دانيم بدين معناست كه ما از پيش او را «فاعل آزاد» دانسته‌ايم. اين آزادى به هيچ وجه آزادى علّيت ستيز نيست، در اين رفتار آزاد چيزى جز توانايى فاعل بر انجام آنچه مى‌خواهد يا تمايل دارد وجود ندارد، و مادام جبر[٤] با آزادى به اين معنا سازگار است، با مسئوليت اخلاقى نيز سازگار خواهد بود.

مِل كه مى‌توان او را از برجسته‌ترين اخلاق گرايان برشمرد، نوعى از تأثير تمايلات انسانى را بطور ويژه مورد توجه قرار داده است. او معتقد است نه تنها برخى تمايلات پست- نظير تمايل من به داشتن يك اتومبيل سوارى- مى‌تواند رفتار مرا تحت تأثير قرار دهد، بلكه تمايل من به فضيلت نيز مى‌تواند رفتار مرا تحت تأثير قرار داده و مرا به سوى رفتار نيك وادار كند.

[١] .Determi nism .

[٢] .Determ inism .

[٣] .Moral Respons ibility .

[٤] .Determ inism .