بسيار روشن است، انسان بهيچوجه نمى‌تواند مسئوليت اخلاقى رفتارى را به عهده داشته باشد كه هيچ اختيارى در انجام آن نداشته و صرفاً بوسيله يك عامل جبرى بر او تحميل شده است.

تنها راهى كه براى حل مشكل مى‌ماند آن است كه انديشه تضادّ ميان جبر علّى و آزادى انسان از بين برود، و اثبات شود كه قانون علّيت جبرى با آزادى انسان منافات ندارد.

٦. برخى فلاسفه براى حل مشكل تضاد بين علّيت جبرى و آزادى انسان، به تعريف خاصى از آزادى دست زده‌اند. اينان در تعريف آزادى چنين گفته‌اند كه: آزادى به معناى آگاهى انسان بر وجوب فعل صادر از خويش است، در اين طرز تفكر آگاهى انسان از وجوب صدور فعل از وى، حقيقت و جوهر آزادى است.

بر اين اساس قانون علّيت جبرى نه تنها با آزادى تضاد و تنافى ندارد، كه شرط لازم تحقق آزادى است، و بدون قانون علّيّت جبرى آزادى انسان امكان‌پذير نيست.

لكن مشكلى كه در اين روش وجود دارد اين است كه معنائى از آزادى ارائه مى‌دهد كه با معناى متعارف آزادى سازگار نيست. با ارائه اين معناى جديد از آزادى ممكن است مشكل تضاد بين اين نوع آزادى و قانون جبر علّى برطرف شود، لكن مثل آنست كه بگوئيم اسب كبوتر است بنابراين دو بال دارد و پرواز مى‌كند. در آنجا كه كسى بر خلاف اراده و ميل من مرا به انجام كارى مجبور كند، آزادى به معناى متعارف آن وجود ندارد. و آگاهى من هيچ تفاوتى در مسأله ايجاد نمى‌كند.

آگاهى و اطلاع فاعلى كه مجبور بر انجام كارى شده است بر اينكه مجبور است آزادى او را تأمين نمى‌كند، و ارائه تعريف جديدى از آزادى در واقعيّت آنچه هست تغييرى ايجاد نمى‌كند.

بنظر مى‌رسد از جمله عواملى كه اين دسته از فلاسفه را به ارائه چنين تعريفى از آزادى واداشته، اين گمان است كه آدمى با آگاهى بر قوانين جبر و وجوب خواهد توانست بر آنها چيره گردد، و آنها را در جهت خواست و اراده خويش تغيير دهد، لكن اين گمان توهمى بيش نيست، زيرا اگر بتوان آينده را در جهت خواست و اراده خويش تغيير داد، معنى اش آن است كه جبر و وجوبى در كار نيست؛ نظير آن كه براى جلوگيرى از حوادث ناگوار آينده دوست داريم به پيش‌بينى آينده دست يابيم، لكن اگر پيش‌بينى آينده درست باشد تغيير آن نامقدور است، و آنجا كه آينده را بتوان تغيير داد پيش‌بينى آينده نادرست خواهد بود. در اينجا نيز اگر واقعاً جبرى در كار باشد تغيير آن ناممكن است و اگر تغيير آن ممكن باشد پس جبرى در كار نيست.