آزادى و عليت در فلسفه اسلامى معاصر و فلسفه مغرب زمين - اراکی، محسن - الصفحة ١١٠ - ج نظريه نفى جبر على
مقدار كافى موجبات نفى جبر را در ماهيت و طبيعت اراده آزاد فراهم كند. لكن اين تنها يك ايده است و در نهايت اين موضوع يك مطلب تجربى است كه بايد پس از تحقيقات آينده دربارهاش تصميم گرفته شود.
١٦. آنچه نظريه «نفى جبر علّى»[١] براى آن تلاش مىكند پاسخ اين پرسش است كه: نفى جبر چگونه مىتواند بدون اضافه نوعى عامل اضافى[٢] به شكل علّيت فاعلى[٣] يا نفس مجرد يا مركز نيروى ماوراى تجربى و امثال آنها، فاعلّيّت آزاد را تبيين و توجيه كند؟ تبيين و توجيهى كه به رغم نفى جبر به اتفاق و تصادف منتهى نشود.
به عنوان آخرين آزمايش پاسخى كه براى اين پرسش با نظريه «نفى جبر علّى»[٤] ارائه كرديم اين پرسش را مطرح مىكنيم كه در تبيين و تفسير فاعلّيّت آزاد يا اراده آزاد چه حلقه مفقودهاى را نظريات عامل اضافى- اعم از استراتژىهاى عامل اضافى مثل نظريه روح مجرد يا نيروى مركزى ما فوق تجربى كه طرفدار چندانى ندارند يا نظريه علّيت فاعلى ذاتى كه در ميان متأخرين طرفداران بسيارى دارد- مىخواهند تكميل كنند و چه خلأى را مىخواهند پُر كنند؟
آنچه بطور معمول طرفداران نظريههاى عامل اضافى و نيز غالباً مدافعان نظريه علّيت فاعلى[٥] در اينجا ادعا مىكنند اينست كه تئورىهاى علّيت غير جبرى[٦] به انتخاب شانسى و صدفهاى منجر مىشوند و از تبيين بوجود آورنده و توليد كننده حقيقى انتخابهاى آزاد غير جبرى عاجزند. و لذا براى پُر كردن خلأ بوجود آورنده حقيقى انتخابهاى آزاد، دست به دامان عامل اضافى يا علّت فاعلى ذاتى مىشوند.
يكى از آخرين مدافعان نظريه علّيت فاعلى[٧] يعنى آقاى او. كونر سر رشته اضافى ديگرى را در اين زمينه بدست مىدهد، او معتقد است در نظريات علّى غير جبرى كه حالت درونى
[١] .Causal Indete rminism .
[٢] .Extra Factor .
[٣] .Agent causa tion .
[٤] .Causal Indet erminism .
[٥] .Agent causa tion .
[٦] .Indet ermini stic Causation .
[٧] .Agent causa tion .