گوناگون (قصه‌هاى كوتاه و آموزنده) - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١١٩ - ٣ - عموم اراده حق

هر كس دراين مسئله به كتب كلامى و فلسفى مراجعه كند، مى‌داند كه چه بلاهاى به دانشمندان كلام و فلسفه رسيده است.

٢- عموم قدرت خداوند

عموم قدرت مطلقه‌اى حق برهمه‌ى اشياء، نيز مشكلاتى داشته است، كه دانشمندان كلام و فلسفه را به راه‌هاى گوناگون كشانده است. فلاسفه قدرت او را بر ايجاد كثرت بدون وسايط قبول ندارند، و مى‌گويند: «الواحد لايصدرمنه الا الواحد». دانشمندان معتزله نظرات سخيفى ارايه داده‌اند؛ ولى جاى شكرش باقى است كه اختلاف علماء در اين مقام صغروى است، نه كبروى؛ يعنى اين موضوع كه «خداوند به هر چيزى ممكن قادر است» به نظر نگارنده محل اختلاف واقع نشده؛ بلكه اختلاف بر سر امكان و امتناع بعضى از امورات است.

ولى آنچه كه جنجال بحث قدرت را ازجنجال علم بيشتر مى‌كند، مسأله‌اى كيفيت قدرت است، كه به نام اختيار معروف است. فلاسفه اختيار حق را به نحوى تفسير مى‌كنند كه گمان نكنم دانشمندان مسلمان [غير طرفدار فلسفه‌] آنرا بپذيرند و يا قرآن و سنت آنرا تأييد نمايد و حتى مى‌شود آنان را منكران اختيار حق تعالى دانست، و ما تفصيل اين موضوع را در جزء اول صراط الحق بيان داشته‌ايم.

٣- عموم اراده حق‌

اگرعموم اراده‌ى حق به هر چيز، از قرآن مجيد صراحة ثابت نشود؛ مى‌شود آن را از عموم خالقيت خداوند كه صريحاً و مكرراً در قرآن آمده است بدست آورد، و نبايد درآن ترديدى نمود. در اين جا است كه مسأله‌ى آزادى و اختيار انسان در اعمال و كردارش مطرح مى‌شود. و مذاهب گوناگونى در زير عناوين جبر، تفويض و امر بين الامرين به وجود مى‌آيد و قسمت مهمى از نوشتار دانشمندان را به خود مى‌گيرد، و از